شیعه پژوهی

شیعه پژوهی

جمخانه‌های علویان ترکیه؛ پژوهشی در ماهیت، ساختار و کارکرد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
زهرا کبیری پور 1
جواد لطفی 2
سید ناصر موسوی 3
سید محمد حسینی 4
1 دانشجوی دکتری تاریخ تشیع اثنی‌عشری، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 استادیار گروه فرق تشیع، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
3 استادیار گروه تاریخ اسلام،دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
4 استادیار گروه تاریخ اسلام، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
چکیده
جمخانه‌های علویان ترکیه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای مذهبی و اجتماعی این جامعه، در طول تاریخ دستخوش تحولات ساختاری شده‌اند. علویان از گذشته، مناسک و آیین‌های خود را در فضاهایی مانند خانقاه، تکیه و زاویه برگزار می‌کردند؛ اما با تعطیلی رسمی این نهادها در دوران جمهوری ترکیه، جمخانه‌ها به مکان‌های جدیدی برای اجرای مناسک مذهبی و اجتماعی تبدیل شدند. مسئلۀ اصلی پژوهش، بررسی ماهیت و ساختار و کارکردهای جمخانه‌ها در نظام دینی و اجتماعی علویان ترکیه و تحلیل چالش‌های مربوط به رسمیت آن‌ها به‌عنوان عبادتگاه است. این تحقیق به بررسی جمخانه‌ها به‌عنوان امتداد تکایا و خانقاه‌های سنتی، روند تاریخی نهادینه شدن آن‌ها، تأثیر سنت‌های ترکی پیش از اسلام، آیین‌های باستانی آناتولی، نقش حاجی بکتاش ولی و ارتباط آن با امام جعفر صادق؟ع؟ پرداخته است. همچنین، انواع جم و جایگاه جمخانه در سنت علوی-بکتاشی مورد مطالعه قرار گرفته است. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی بوده و داده‌ها از طریق منابع کتابخانه‌ای و مصاحبه‌های میدانی گردآوری شده‌اند. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که جمخانه‌ها علاوه‌بر نقش مذهبی، در ساختار اجتماعی علویان به‌عنوان مکانی برای تعامل فرهنگی، آموزش عرفانی و حل اختلافات اجتماعی ایفای نقش می‌کنند. همچنین، نتایج تحقیق نشان می‌دهد درحالی‌که جمخانه‌ها در میان پیروان علوی به‌عنوان مکان آیینی شناخته می‌شوند، جایگاه حقوقی آن‌ها در ترکیه همچنان محل بحث بوده و نیازمند بررسی‌های گسترده‌تر در سطوح دینی، اجتماعی و قانونی است.
کلیدواژه‌ها
جم
جمخانه
جمع‌خانه
خانقاه
تکیه
علویان ترکیه

عنوان مقاله English

Cem Houses of Turkish Alevis: A Study on Nature, Structure, and Function

نویسندگان English

zahra kabiripour 1
Javad Lotfi 2
,Seyyed Nasser Mousavi 3
Seyyed Mohammad Hosseini 4
1 Ph.D. Candidate in History of Twelver Shi‘ism, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Shi‘a Sects, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
3 Assistant Professor, Department of Islamic History, University of Religions and Denominations, Qom, Iran.
4 Assistant Professor, Department of Islamic History, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

Cem houses, as one of the most significant religious and social institutions of the Alevi community in Turkey, have undergone structural transformations throughout history. Historically, Alevis performed their rituals and ceremonies in spaces such as khanqahs, takiyyas, and zawiyas; however, following the official closure of these institutions during the Republican era, cem houses emerged as new venues for the performance of religious and social rites. The primary concern of this study is to examine the nature, structure, and functions of cem houses within the religious and social system of Turkish Alevis, and to analyze the challenges pertaining to their legal recognition as places of worship. This research investigates cem houses as extensions of traditional takiyyas and khanqahs, the historical process of their institutionalization, the influence of pre-Islamic Turkish traditions and ancient Anatolian rites, the role of Haji Bektash Veli, and their connection with Imam Ja'far al-Sadiq (AS). Furthermore, various types of cem ceremonies and the position of the cem house within the Alevi-Bektashi tradition have been examined. Adopting a descriptive-analytical methodology, the study draws on data collected from library sources and field interviews. The findings indicate that, in addition to their religious function, cem houses serve as spaces for cultural interaction, mystical education, and the resolution of social disputes within the Alevi social structure. Moreover, the results reveal that while cem houses are recognized as ritual spaces among Alevi adherents, their legal status in Turkey remains a subject of contention and necessitates further comprehensive investigation at religious, social, and legislative levels.

کلیدواژه‌ها English

Cem
Cem House
Jem'khaneh
Khanqah
Takiyya
Turkish Alevis
ابن‌فضلان، احمد (1355)، سفرنامه، ترجمه: سیدابوالفضل طباطبایی، بی‌جا: بی‌نا.
دده زینال دمیر (بهمن 1403)، نشست علمی-تخصصی، دانشکدۀ تاریخ دانشگاه ادیان و مذاهب.
فراهیدی، خلیل بن احمد (2005)، کتاب العین، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
کبیری‌پور، زهرا (1403ش) (الف)، مصاحبۀ منتشرنشده با امیر اوغلو: دربارۀ مرجعیت در میان علویان ترکیه.
کبیری‌پور، زهرا (1403ش) (ب)، مصاحبۀ منتشرنشده با دده زینال دمیر: دربارۀ مرجعیت در میان علویان ترکیه.
کبیری‌پور، زهرا (1403ش) (ج)، مصاحبۀ منتشرنشده با دده ساتیلمیش: دربارۀ مرجعیت در میان علویان ترکیه.
کبیری‌پور، زهرا (1403ش) (د)، مصاحبۀ منتشرنشده با دده طاریق چیمن: دربارۀ مرجعیت در میان علویان ترکیه.
کبیری‌پور، زهرا (1403ش) (هـ)، مصاحبۀ منتشرنشده با دده علی کوچوک: دربارۀ مرجعیت در میان علویان ترکیه.
 
Akalin, Ş. (2019). Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Bedri, Noyan. (2006). Bütün Yönleriyle Bektâşîlik ve Alevîlik (C. VII). Ankara: Ardıç Yayınlar.
Birdoğan, N. (1995). Anadolu ve Balkanlar'da Alevî Yerleşmesi. İstanbul: Mozaik Yay.
Cerrahoğlu, İ. (1994). Ellerin birleştiği ruhların kaynaştığı kutsal mekânlar: Camiler. Diyanet Aylık Dergi, (10).
Cevheri, İ. b. H. (2007). Es-Sahah. Beyrut: Dar el-Ma'rife.
Çıblak Coskun, N. (2014). Anadolu Alevilerinde cemler ve bu cemlerin sosyokültürel hayattaki işlevleri. Folklor/Edebiyat, 20(78).
Eröz, M. (1992). Eski Türk dini (gök tanrı inancı) ve Alevîlik-Bektaşilik. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınlar.
Gökbel, A. (2019). Ansiklopedik Alevi Bektaşi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığ.
Güzel, Abdurrahman. (Haz.). (1999). Abdal Musa Velâyetnamesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınlar.
Acluni, E. F. İ. (1351). Keyfi'l-hafa ve müzilü'l-ilbas. Kahire: Mektebetü'l-Kudsi.
Kaplan, D. (2010). Yazılı Kaynaklarına Göre Alevilik. Ankara: TDVY.
Kaya, A. (2022). Alevilikte İnanç, İbadet ve Dersim. İstanbul: Pervane Yayınevi.
Köprülü, M. F. (1973). Abdal Musa. Türk Kültürü, Ankara.
Korkmaz, E. (1997). Hak - Muhammed - Ali ve Kırklar Cemi. İstanbul: Şahkulu Sultan Külliyesi Mehmet Ali Hilmi Dedebaba Araştırma-Eğitim ve Kültür Vakfı Yayınlar.
Korkmaz, E. (2016). Alevilik ve Bektaşilik Terimleri Sözlüğü. Ankara: Anahtar Kitaplar.
Kutlu, S. (2006). Alevîlik-Bektaşîlik Yazıları. Ankara: Ankara Okulu Yay.
Melikoff, I. (2010). Hacı Bektaş Efsaneden Gerçeğe (T. Alptekin, Çev.). İstanbul: Cumhuriyet Kitaplar.
Ocak, A. Y. (1996a). Babaîler İsyanı Alevîliğin Tarihsel Altyapısı. İstanbul: Dergâh Yay.
Öğürlü, A. (2007). Aşk ve Sevgi. İstanbul: yy.
Onarlı, İ. (2003). Alevilikte Cem ve Musahiplik Nedir?. İstanbul: Karacaahmet Sultan Kültür ve Tanıtım Derneği Yayınlar.
Özdemir, E. (2008). Samsun İli Havza İlçesi Karga Köyü Monografisi (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Pala, İ. (1994). Bezm-i Cem. İslam Ansiklopedisi, İstanbul.
Rıf'at Efendi, A. (1293). Mir'âtu'l-Makâsıdfi Def'ı'l-Mefâsid. İstanbul: İbrahim Efendi Matb.
Rıfkı, A. (1325). Bektaşî Sım. Dersaâdet: Bekir Efendi Matb.
Riyaz Bakır, M. (2003). Tasavvufi Bir Kavram Olarak Cem ve Bektaşilikteki Yorumu. İstanbul: Alternatif Yayınlar.
Şener, C. (2001). Alevilik Nedir?. İstanbul: Karacaahmet Sultan Kültür ve Tanıtım Derneği Yayınları.
Seyyid Alizade, H. b. M. (2007). Hızırnâme: Alevî Bektaşî âdab ve erkânı, buyruk (Tahkik: B. Y. Altınoluk). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınlar.
Sözengil, T. M. (1991). Tarih Boyunca Alevilik. İstanbul: Çözüm Yayınlar.
Taşğın, A. (2009). Cem, Cemevi ve işlevleri. In A. Y. Ocak (Ed.), Geçmişten Günümüze Alevî-Bektaşî Kültürü. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay.
Tok, T., & Polat, B. (2022). Alevi-Bektaşi cemlerinde kullanılan dildeki metaforlar: Denizli örneği. In XIV. Uluslararası Türk Dili Dünya Dili Olarak Sempozyumu Bildirileri. Alanya: Alaaddin Keykubat Üniversitesi Yayınlar.
Tur, S. D. (2002). Erkanname, Aleviliğin İslam’da Yeri ve Alevî Erkanları. İstanbul: Can Yayınlar.
Uluçay, Ö. (1993). Alevilikte Toplu İbadet (Cem Erkânı). Adana: Hakan Ofset.
Üzüm, İ. (1997). Günümüz Alevîliği. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi Yayınlar.
Yıldız, H. (2004). Alevî-Bektaşi geleneğinde Ayin-i Cem. In I. Kırşehir Kültür Araştırmaları Bilgi Şöleni. Kırşehir: Gazi Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Yayınlar.
Yıldız, H., & Bulut, H. İ. (2021). Alevîlik - Bektâşîlik: Tarihi, dini, sosyol ve güncel boyutlarıyla. İstanbul: Bilimsel Araştırma Yayınlar.