https://shia.urd.ac.ir/ شیعه پژوهی fa daily 1 Fri, 20 Mar 2026 00:00:00 +0330 Fri, 20 Mar 2026 00:00:00 +0330 https://shia.urd.ac.ir/article_235925.html جمخانه‌های علویان ترکیه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای مذهبی و اجتماعی این جامعه، در طول تاریخ دستخوش تحولات ساختاری شده‌اند. علویان از گذشته، مناسک و آیین‌های خود را در فضاهایی مانند خانقاه، تکیه و زاویه برگزار می‌کردند؛ اما با تعطیلی رسمی این نهادها در دوران جمهوری ترکیه، جمخانه‌ها به مکان‌های جدیدی برای اجرای مناسک مذهبی و اجتماعی تبدیل شدند. مسئلۀ اصلی پژوهش، بررسی ماهیت و ساختار و کارکردهای جمخانه‌ها در نظام دینی و اجتماعی علویان ترکیه و تحلیل چالش‌های مربوط به رسمیت آن‌ها به‌عنوان عبادتگاه است. این تحقیق به بررسی جمخانه‌ها به‌عنوان امتداد تکایا و خانقاه‌های سنتی، روند تاریخی نهادینه شدن آن‌ها، تأثیر سنت‌های ترکی پیش از اسلام، آیین‌های باستانی آناتولی، نقش حاجی بکتاش ولی و ارتباط آن با امام جعفر صادق؟ع؟ پرداخته است. همچنین، انواع جم و جایگاه جمخانه در سنت علوی-بکتاشی مورد مطالعه قرار گرفته است. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی بوده و داده‌ها از طریق منابع کتابخانه‌ای و مصاحبه‌های میدانی گردآوری شده‌اند. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که جمخانه‌ها علاوه‌بر نقش مذهبی، در ساختار اجتماعی علویان به‌عنوان مکانی برای تعامل فرهنگی، آموزش عرفانی و حل اختلافات اجتماعی ایفای نقش می‌کنند. همچنین، نتایج تحقیق نشان می‌دهد درحالی‌که جمخانه‌ها در میان پیروان علوی به‌عنوان مکان آیینی شناخته می‌شوند، جایگاه حقوقی آن‌ها در ترکیه همچنان محل بحث بوده و نیازمند بررسی‌های گسترده‌تر در سطوح دینی، اجتماعی و قانونی است. https://shia.urd.ac.ir/article_235924.html حمایت یا مخالفت حکومت‌ها از فرقه‌ها در طول تاریخ، تأثیر زیادی بر گسترش یا انزوای آن‌ها داشته است. در دوران قاجار، سه فرقۀ شیخیه، بابیت و بهائیت، در بستر فرهنگی و مذهبی آن زمان رشد کردند. با وجود نقائص فراوان این فرقه‌ها، ادامۀ حیات و توسعۀ آنان در آن دوران، زمینۀ طرح پرسشی در رابطه با نقش احتمالی حاکمیّت قاجار در پیدایش و گسترش این فرقه‌ها را فراهم کرد. بررسی این ارتباط می‌تواند به درک بهتری از تحولات اجتماعی و مذهبی آن دوران کمک کند و از طرفی این تحلیل نشان می‌دهد که چگونه حمایت یا سرکوب حکومت‌ها می‌تواند بر روی فرقه‌های نوظهور تأثیر بگذارد و مسیر آن‌ها را تغییر دهد. هرچند نقش اساسی کشورهای استعماری انگلیس و روسیه و حمایت‌های بی‌دریغ امپراتوری عثمانی از پدیدار شدن و گسترش بابیت و بهائیت در ایران، انکارناشدنی است؛ اما با توجه به فراز و فرودهای این فرقه‌ها در عهد قاجار، این پژوهش، با روش توصیفی-تحلیلی، نقش سیاست‌های فرهنگی و سیاسی قاجاریه را در شکل‌گیری و گسترش فرقه‌های شیخیه، بابیت و بهائیت بررسی کرده است. نتایج نشان می‌دهد که سیاست‌های حمایتی، تساهل مذهبی و عدم برخورد قاطع با این فرقه‌ها، موجب بقای آن‌ها شد. https://shia.urd.ac.ir/article_235927.html پیدایش هویت سیاسی شیعی در دورۀ معاصر، بنابر سابقۀ تاریخی آن تحول اجتناب‌ناپذیری بود. در این تحقیق، هویتِ شکل‌گرفته در دورۀ قاجار براساس مظاهر و شاخصه‌های مذهب شیعه بررسی می‌شود و همچنین، به تأثیر این هویت‌یابی بر نگرش آنان نسبت به جامعۀ ایرانی و نحوۀ مواجهه با اقلیت‌های مذهبی و اروپاییان پرداخته می‌شود. مبنایِ اسنادی این تحقیق، نوشته‌های سیّاحان اروپایی است که در دورۀ قاجار به ایران سفر کرده‌اند و گزارش‌های باارزشی از مناطق مختلف ایران و مردمان این دوره ارائه داده‌اند. آن‌ها به‌دلیل ارتباط با اقشار گوناگون جامعۀ ایران از مردم عادی تا نخبگان و نیز عدم وابستگی به نهادهای رسمی قاجاری، اطلاعات ارزشمندی را ثبت کرده‌اند. تحقیق پیشِ ‌رو به‌دنبال آن است که با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی به ارزیابی این گزارش‌ها بپردازد. شناسایی هویت شیعی ایرانی در دورۀ قاجار می‌تواند در فهم هویت‌یابی سیاسی و اجتماعی و فرهنگی، به‌ویژه کنشگری سیاسی ایرانیان و پیامدهای آن مؤثر و مفید باشد؛ ازاین‌رو پرداختن بدان ضروری به نظر می‌رسد. مسئلۀ اصلی این تحقیق، افزون‌بر بررسی مؤلفه‌ها و شاخصه‌های هویت‌یابی، واکاوی تأثیر نگرش ایرانیانِ دورۀ قاجار بر شکل‌گیری هویت شیعی و نیز بررسی اثر این هویت‌یابی بر نگرش و کنش آنان در برابر اروپاییان و اقلیت‌های مذهبی است. یافته‌های علمی پژوهش نشان می‌دهد که هویت شیعی ایرانیانِ دورۀ قاجار نقش معناداری در شکل‌دهی به نگرش آنان نسبت به بیگانگان داشته است. ایرانیانِ دورۀ قاجار به‌واسطۀ شاخصه‌های هویت‌بخش شیعی، نوعی حس برتری نسبت به بیگانگان و اقلیت‌ها داشتند. https://shia.urd.ac.ir/article_235926.html مسئلۀ نسبت عقل و نص در معرفت دینی، یکی از مباحث کلیدی در سنت فکری امامیه به ‌شمار می‌آید و از دیرباز زمینه‌ساز پیدایش دو رویکرد مهم، یعنی عقل‌گرایی و نص‌گرایی، بوده است. این مقاله با رویکردی نوین و طیفی به تحلیل این دو جریان می‌پردازد و تلاش می‌کند آن‌ها را نه به‌صورت جبهه‌های منفک، بلکه به‌مثابۀ یک طیف معرفتی پیوسته بازخوانی کند. پژوهش حاضر با دسته‌بندی شاخصه‌های مفهومی و معرفت‌شناختیِ عقل‌گرایی و نص‌گرایی و تحلیل تحولات تاریخیِ این دو رویکرد، نشان می‌دهد که اندیشۀ امامیه همواره میان حفظ نصوص دینی و استفادۀ فعال از عقل، در تفسیر و اثبات آموزه‌ها در حرکت بوده است. افزون‌بر این، جایگاه شخصیت‌های شاخص هر جریان، تحلیل و در جداول تطبیقی معرفی شده و مدل طیفیِ طراحی‌شده، بستری تحلیلی برای فهم بهتر تعامل عقل و نص در سنت امامیه فراهم می‌آورد. نوآوری اصلی مقاله در ارائۀ تحلیل پیوستاری، شاخصه‌محور و تاریخمند است که می‌تواند به بازخوانی انتقادی میراث معرفتی شیعه در مواجهه با چالش‌های معاصر یاری رساند. https://shia.urd.ac.ir/article_236463.html قرآن و عترت دو میراث پیامبر هستند که از هم جدایی‌ناپذیرند. فرهنگ‌سازی ثقلین، سبب تغییر فرهنگ جاهلی به فرهنگ اسلامی در دورۀ نبوی گشت که این امر تجلی پیوستگی ثقلین در تغییر فرهنگ جاهلی به فرهنگ اسلامی است. مقالۀ حاضر درصدد است به این سؤال اساسی پاسخ دهد: تغییر فرهنگی جامعۀ جاهلی در زمینۀ توحید به‌وسیلۀ قرآن کریم از چه طریقی میسر شده و در ادامه چگونه به‌وسیلۀ سید‌الشهدا(ع) احیا شده است؟ این مقاله از حیث رویکرد به‌صورت توصیفی-تحلیلی و از حیث گردآوری مطالب به‌صورت کتابخانه‌ای است. بر این اساس، با بررسی توحید در قرآن کریم، تغییر فرهنگ جاهلی به فرهنگ توحیدی براساس روش استدلال، برانگیختن تفکر، توجه به توحید فطری، برانگیختن روحیه عبادت و آزادمنشی توحیدی در انسان مورد واکاوی قرار گرفته است. در ادامه، ضمن برشمردن ظهور فرهنگ جاهلی در اموری همچون استخفاف به نماز، ساخت و فروش بت، جبرگرایی، کم‌فروغ ساختن اسلام، تهدید آزادمنشی توحیدی و ترویج دیدگاه جدایی دین از سیاست، روش‌های ذکرشده با استدلال به گزاره‌های تاریخی در سیرۀ حسینی پیگیری شده و احیاگری سید‌الشهدا(ع)، اثبات شده است. https://shia.urd.ac.ir/article_236252.html ایجاد قدرت نرم، در حقیقت بسترسازی برای مواجهۀ فعال با تهدیدهای نرم دشمنان است. این تهدیدها در سه لایۀ بینش، گرایش و کنش صورت می‌پذیرد که هر یک از این لایه‌ها اهمیت خاصی دارند. البته درجۀ اهمیت این لایه‌ها تابع شرایط زمان و مکان است. با‌این‌حال، صرف‌نظر از درجهٔ اهمیت آن‌ها، آموزه‌های دین مبین اسلام به تهدید نرم دشمنان توجه داشته است و راهکارهایی برای مقابله با آن ارائه می‌دهد. با توجه به شدت یافتن جنگ نرم دشمنان، به کمک رسانه‌های نوین و با توجه به اینکه آموزه‌های دین مبین اسلام یکی از منابع معرفتی طراحان نظام اجتماعی اسلام است، ضرورت دارد که انواع تهدیدهای نرم در لایه‌های مذکور و راهکارهای مقابله با آن‌ها از منظر اسلام شناخته شود و برای کاربرد در جهان کنونی، الگوپردازی گردد. در این پژوهش تلاش شده است که برخی از تهدیدهای نرم دشمنان اسلام در لایۀ بینشی و راهکارهای مواجهۀ با آنان از منظر اسلام بیان گردد و بررسی آنان در لایه‌های گرایشی و کنشی را به پژوهش‌های آینده می‌سپارد. این پژوهش اطلاعات را به‌صورت کتابخانه‌ای جمع‌آوری کرده است و به‌صورت توصیفی-تحلیلی بررسی می‌کند. https://shia.urd.ac.ir/article_251891.html پژوهش حاضر با عنوان «مطالعۀ تطبیقی عقلانیت سیاسی قرآنی در منظومۀ گفتمانی انقلاب اسلامی با بنیادگرایی جهادی در جریان‌های تکفیری معاصر» درصدد واکاوی چگونگی تفسیر و به‌کارگیری آموزه‌های سیاسی قرآن در دو قرائت متقابل و رقابت‌گر از اسلام سیاسی معاصر است. اهمیت و ضرورت این پژوهش از آنجا ناشی می‌شود که مواجهۀ گفتمانی میان این دو عقلانیت، نه‌صرفاً نزاعی فکری یا کلامی، بلکه میدانی از منازعات راهبردی بر سر هویت امت اسلامی، نظم سیاسی منطقه و تفسیر مشروع از قرآن در دوران معاصر است. با توجه به گسترش پدیدۀ افراط‌گرایی و سوءاستفادۀ جریان‌های تکفیری از آیات قرآن برای توجیه خشونت و بی‌ثباتی در جوامع اسلامی، اهمیت این پژوهش دوچندان می‌شود. روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی-تحلیلی است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که عقلانیت سیاسی قرآنی در منظومۀ فکری انقلاب اسلامی، بر سه محور عقلانیت اجتهادی، انسان‌محوری توحیدی، و تمدن‌سازی مقاومتی استوار است و در پی آن است که با ترکیب سنت و نوگرایی، قرائتی سازگار با الزامات زمانه و نیازهای جوامع اسلامی از قرآن سیاسی ارائه دهد؛ در‌حالی‌که عقلانیت جهادی تکفیری، با حذف عنصر عقل جمعی، انکار اجتهاد تاریخی، و تأکید بر ظاهرگرایی سخت‌گیرانه، بستری برای خشونت ساختاری و طرد هرگونه دیگراندیشی فراهم آورده و در عمل به ابزار ایدئولوژیک سلطه و آشوب در منطقه بدل شده است. از‌این‌رو، تحلیل تطبیقی دو گفتمان، نه‌تنها تضاد در مبانی معرفتی، بلکه تفاوت در غایت سیاسی، نقش انسان، شیوۀ مواجهه با دشمن و تأویل آیات جهاد و ولایت را آشکار می‌سازد. پژوهش حاضر تلاش دارد نشان دهد که قرآن، برخلاف تفسیر خشونت‌زای جریانات تکفیری، می‌تواند بنیانی برای نظم عقلانی، اخلاقی و مردم‌سالار در جهان معاصر فراهم آورد و گفتمان انقلاب اسلامی با بهره‌گیری از این ظرفیت تفسیری، در مسیر بازسازی تمدن اسلامی گامی جدی برداشته است؛ در‌حالی‌که بنیادگرایی جهادی، انحرافی خطرناک از عقلانیت قرآنی محسوب می‌شود که بیش از آنکه بازگشتی به اسلام اصیل باشد، نوعی واکنش رادیکال و واکنشی به مدرنیته و ناکامی‌های دولت‌های اسلامی تلقی می‌گردد.