شیعه پژوهی

شیعه پژوهی

خاندان ابودُلَف اولین دولت شیعی امامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تاریخ ،مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایران
چکیده
«خاندان ابودُلَف» سلسله‏ای عرب‏تبار بودند که در «حیره»‏ می‌زیستند. با گسترش اسلام، ساکن کوفه شدند و گرایش شیعی یافتند. بزرگان این خاندان در اظهار عقیدۀ مذهبی خود استوار و بی‏پروا بودند و در کشتن دشمنان امیرالمؤمنین؟ع؟ درنگ نمی‌کردند. آنان برای یافتن پایگاهی برای مبارزه با بنی‌امیه رهسپار ایران شدند و در نزدیکی شهر «اراکِ» امروزی سکونت گزیدند و به غارت کاروان‏هایی پرداختند که به دربار امویان فرستاده می‌شد. با شروع دعوت عباسیان، ابتدا به آنان پیوستند؛ اما در ادامه از ایشان جدا شدند؛ گاه به دشمنی و مقابله با آنان پرداختند، و گاه که توان رویارویی نداشتند، به‌ظاهر اطاعت می‌کردند؛ درحالی‌که در دل، آروزی نابودی آنان را داشتند. «خاندان ابودُلَف» در سال 225ق. «نخستین دولت امامی‏مذهب» را به ‏وجود آوردند. پنج حاکم این سلسله، نزدیک به شش دهه، بر بخش‌هایی از ایران حکومت کردند. سرانجام، اختلاف‌های درون خاندانی، و حملات عباسیان،‌ سبب سقوط آنان شد. این پژوهش با تکیه بر داده‌های کتابخانه‌ایِ برگرفته از منابع متنوّع تاریخی، رجالی، جغرافیایی و انساب، و با تحلیل این داده‌ها، نخستین دولت با مذهب امامی را بررسی کرده است؛ دولتی که تاکنون اثر مستقلی در معرفی آن نگاشته نشده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Abu Dulaf Dynasty: The First Imami Shi'a State

نویسنده English

Seyyed Ali Hosseinpour
Assistant Professor, Department of History, Imam Khomeini Education and Research Institute, Qom, Iran
چکیده English

The Abu Dulaf dynasty was an Arab lineage that originally resided in Ḥīra. With the spread of Islam, they settled in Kūfa and adopted Shi'a inclinations. The prominent figures of this family were steadfast and fearless in expressing their religious beliefs, showing no hesitation in eliminating the enemies of Amīr al-Mu'minīn (the Commander of the Faithful, ʿAlī [AS]). Seeking a stronghold to combat the Umayyads, they migrated to Iran, settling near present-day Arak (Central Iran), and raided caravans destined for the Umayyad court. When the Abbasid movement began, they initially joined it but later broke away, sometimes openly opposing the Abbasids and at other times feigning obedience when resistance was unfeasible — while secretly desiring their downfall. In 225 AH (839 CE), the Abu Dulaf dynasty established the first Imami Shi'a state. Five rulers of this dynasty governed parts of Iran for nearly six decades. Ultimately, internal family conflicts and Abbasid invasions led to their collapse. This research, based on library-derived data from diverse historical, biographical (Rijal-oriented), geographical, and genealogical sources, analyzes and examines the first Imami Shi'a state — a polity that has not yet been the subject of an independent scholarly study.

کلیدواژه‌ها English

Shi'a
confessing Imami denomination
first state
Abu Dulaf Dynasty
ابن‌ابی‏اصیبعه، احمد بن قاسم (2001م)، عیون الأنباء فی طبقات الأطباء، تحقیق عامر نجار، قاهره: الهیئه المصریه العامه
للکتاب.
ابن اثیر، علی بن ابی‏الکرم (1385ق)، الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر، بیروت.
ابن‌بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق) (1417ق)، الأمالی، قم: مؤسسه البعثه.
ابن‌بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق) (بی‌تا)، التوحید، تصحیح سیدهاشم حسینی، قم: منشورات جماعه المدرسین.
ابن‌بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق) (1403ق)، الخصال، تحقیق علی‏اکبر غفاری، قم: منشورات جماعه المدرسین.
ابن‌بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق) (1404ق)، عیون أخبار الرضا(ع)، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
ابن‌بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق) (1405ق)، کمال الدین وتمام النعمة، تصحیح علی‏اکبر غفاری، قم: مؤسسه
النشر الاسلامی.
ابن‌بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق) (1361)، معانی الأخبار، تصحیح علی‏اکبر غفاری، قم: مؤسسه النشر
الاسلامی.
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی (1412ق)، المنتظم فی تاریخ الأمم والملوک، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی
عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی (1404ق)، تهذیب التهذیب، ج۸، بیروت: دار الفکر.
ابن‌حزم، علی بن احمد (1418ق)، جمهرة أنساب العرب، دارالکتب العلمیه.
ابن‌خلدون، عبد‌الرحمن بن محمد (1408ق)، العبر ودیوان المبتدأ والخبر فی تاریخ العرب والبربر و من عاصرهم
من ذوی الشأن الأکبر (تاریخ ابن‌خلدون)، بیروت: دارالفکر.
ابن‌خلکان، احمد بن محمد (بی‌تا)، وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان، تحقیق احسان عباس، بیروت: دارالفکر.
ابن‌رسته، احمد بن عمر (1892م)، الأعلاق النفیسة، بیروت: دار صادر.
ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی (بی‌تا)، معالم العلماء، بی‏جا: بی‌نا.
ابن‌عبد ربه اندلسی، احمد بن محمد (1407ق)، العقد الفرید، تحقیق عبدالمجید ترحینی و مفید محمد قمیحه، بیروت:
دار‌الکتب العلمیه.
ابن‌عساکر، ابوالقاسم علی بن حسن (1415ق)، تاریخ مدینه دمشق، تحقیق علی شیری، بیروت: دارالفکر.
ابن‌فقیه، ابوعبدالله احمد بن محمد بن اسحاق همذانی (1416ق)، کتاب البلدان، تحقیق یوسف الهادی، بیروت: عالم الکتب.
ابن‌کثیر دمشقی، أبوالفداء اسماعیل بن عمر (1407ق)، البدایة والنهایة، بیروت: دار‌الفکر.
ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق (بی‌تا)، الفهرست، بیروت: دارالمعرفه.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین (بی‌تا)، الأغانی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین (1385ق)، مقاتل الطالبیین، تحقیق کاظم المظفر، قم: مؤسسه دار الکتاب.
ابوعلی مسکویه رازی، احمد بن محمد (1376)، تجارب الأمم، ترجمه ابوالقاسم امامی و علی‏نقی منزوی، توس: تهران.
اشعری قمی، سعد بن عبدالله (1963)، المقالات والفرق، تصحیح محمدجواد مشکور، تهران: مؤسسه مطبوعاتی عطایی.
اشعری، ابوالحسن علی بن اسماعیل (1426ق)، مقالات الإسلامیین واختلاف المصلین، تحقیق نعیم زرزور، بی‌نا:
المکتبه العصریه.
الویری، محسن (1391)، «گونه‏شناسی انتقادی دیدگاه‏ها دربارۀ تاریخ و چگونگی پیدایش تشیع»، فصلنامه تاریخ فرهنگ
و تمدن اسلامی، شمارۀ ۸، ص7-52.
امین، سیدحسن (1401ق)، دایرة المعارف الإسلامیة الشیعیة، بیروت: دار التعارف.
برقعی، علی‏اکبر (1384)، راهنمای دانشوران در ضبط نام‏ها، نسب‏ها و نسبت‏ها، قم: جامعۀ مدرسین.
برقی، احمد بن محمد (1342)، الرجال، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
بلاذری، احمد بن یحیی (1988)، فتوح البلدان، بیروت: دار و مکتبه الهلال.
تستری، محمدتقی (1419ق)، قاموس الرجال، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
جعفریان، رسول (1388)، اطلس شیعه، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
جعفریان، رسول (1380)، تاریخ تشیع در ایران، قم: انصاریان.
حموی، یاقوت بن عبدالله (1995م)، معجم البلدان، بیروت: دار صادر.
خزاز قمی، ابوالقاسم علی بن محمد (1401)، کفایة الأثر، تحقیق سیدعبداللطیف حسینی کوه‏کمری، قم: خیام.
خطیب بغدادی، احمد بن علی (1417ق)، تاریخ بغداد، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ذهبی، شمس‌الدین محمد بن احمد (1413ق) (الف)، سیر أعلام النبلاء، تحقیق اکرم البلوشی و شعیب الأرنؤوط، بیروت:
مؤسسه الرساله.
ذهبی، شمس‌الدین محمد بن احمد (1413ق) (ب)، تاریخ الإسلام ووفیات المشاهیر والأعلام، تحقیق عمر عبدالسلام
تدمری، بیروت: دارالکتاب العربی.
رافعی قزوینی، عبدالکریم بن محمد (1408ق)، التدوین فی أخبار قزوین، تحقیق عزیزالله عطاردی قوچانی، بیروت:
دارالکتب العلمیه.
زرکلی، خیرالدین (1989م)، الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال والنساء من العرب والمستعربین والمستشرقین،
بیروت: دارالعلم للملایین.
سمعانی، ابوسعید عبدالکریم بن محمد تمیمی (1382ق)، الأنساب، تحقیق عبدالرحمن بن یحیی المعلمی الیمانی، حیدرآیاد:
مجلس دائرةالمعارف العثمانیه.
صفدی، صلاح‌الدین خلیل بن ایبک بن عبدالله (1419ق)، تحفة ذوی الألباب فیمن حکم بدمشق من الخلفاء
والملوک والنواب، تحقیق زهیر حمیدان و احسان خلوصی، سوریه: دار البشائر.
طبری، محمد بن جریر (1387ق)، تاریخ الأمم والملوک، تحقیق محمد أبوالفضل ابراهیم، بیروت: دار التراث.
طقوش، محمد سهیل (1385)، دولت عباسیان، ترجمه حجت‏الله جودکی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن (1404ق)، اختیار معرفة الرجال، تحقیق سیدمهدی رجایی و میرداماد استرآبادی، قم:
آل‏البیت(ع).
عبدالحمید، صائب (1424ق)، معجم مورخی الشیعة‏:‏ الامامیة- الزیدیة- الاسماعیلیة، قم: مؤسسه دایرةالمعارف
الفقه الإسلامی.
قمی، حسن بن محمد (بی‌تا)، تاریخ قم، ترجمه حسن بن علی بن حسن بن عبدالملک قمی، بی‌جا: مطبعه مجلس.
قمی، محمد بن حسن (1423ق)، العقد النضید والدر الفرید، تحقیق علی اوسط ناطقی، قم: دار الحدیث.
کلینی، محمد بن یعقوب (1363)، الکافی، تحقیق علی‏اکبر غفاری، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
لسترنج، گای (1364)، جغرافیای تاریخی سرزمین‏های خلافت شرقی، ترجمه محمود عرفان، تهران: انتشارات علمی
و فرهنگی.
مافروخی اصفهانی، مفضل بن سعد (1385)، ترجمه محاسن اصفهان، ترجمه حسین بن محمد آوی، اصفهان: سازمان
فرهنگی-تفریحی شهرداری.
مامقانی، عبدالله (1431ق)، تنقیح المقال فی علم الرجال، تحقیق محی‏الدین مامقانی، قم: مؤسسه آل‏البیت(ع).
مرزبانی، محمد بن عمران (1425ق)، معجم الشعراء، تحقیق فاروق اسلیم، بیروت: دار صادر.
مزی، جمال‏الدین ابوالحجاج یوسف (1406ق)، تهذیب الکمال، تحقیق بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسه الرساله.
مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین (1409ق)، مروج الذهب ومعادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم: دار الهجره.
مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد (1411)، أحسن التقاسیم فی معرفة الأقالیم، قاهره: مکتبه مدبولی.
مقدسی، مطهر بن طاهر (بی‌تا)، البدء والتاریخ، تحقیق بور سعید، بی‌جا: مکتبه الثقافه الدینیه.
منتجب‏الدین بن بابویه رازی (1366)، الفهرست منتجب الدین، تحقیق سیدجلال‏الدین محدث ارموی، قم: مکتبه آیه الله
العظمی مرعشی نجفی.
مؤلف مجهول- از نویسندگان قرن سوم هجری (1971)، أخبار الدولة العباسیة، تحقیق دکتر عبدالعزیز الدوری و دکتر
عبدالجبار المطلبی، بیروت: دار الطلیعه.
موسوی بجنوردی، کاظم (1374)، دایرة‏المعارف بزرگ اسلامی، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
نجاشی، احمد بن علی (1416ق)، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (رجال النجاشی)، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
نمازی شاهرودی، علی (1414ق)، مستدرکات علم رجال الحدیث، تهران: 1414ق.
نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، تصحیح محمدصادق آل‏بحرالعلوم، نجف: مطبعه الحیدریه.
نویری، شهاب‏الدین احمد بن عبدالوهاب (بی‌تا)، نهایة الأرب فی فنون الأدب، قاهره: وزاره الثقافه والارشاد القومی
المؤسسه المصریه العامه للتألیف والترجمه والطباعه والنشر.