شیعه پژوهی

شیعه پژوهی

بررسی مبانی استکمال اخروی نفس از نظر سیدحیدر آملی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تصوف و عرفان اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 استادیار گروه ادیان شرق، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
3 استادیار گروه عرفان و تصوف، دانشگاه ادبیان و مذاهب، قم، ایران
4 استادیار گروه فلسفه، دانشگاه تهران دانشکدگان فارابی، تهران، ایران
چکیده
یکی از مهم‌ترین مسائلی که ذهن دانشمندان خداباور را درگیر کرده است، استکمال نفس انسان بعد از حیات دنیوی اوست. برخی فلاسفه و متکلمان مسلمان منکر چنین تکاملی شده‌اند و گروهی نیز برای آن استدلال‌هایی مطرح کرده‌اند. در بین عرفا سیدحیدر آملی به‌عنوان یک عارف شیعی به این سؤال پاسخ مثبت داده است. تحقیق پیشِ رو با روش توصیفی-تحلیلی از طریق شش مبنا، به اثبات این مسئله پرداخته است. این مبانی عبارت‌اند از: «تجدد امثال، تجسم اعمال، شفاعت، چینش عوالم هستی، خیال و حرکت حبی». از دیدگاه سیدحیدر، عالم خیال و چینش عوالم هستی، بستری برای حرکت و تکامل برزخی انسان ایجاد می‌کند و بر مبنای تجدد امثال، انسان در هیچ عالمی ایستایی ندارد؛ بلکه لحظه‌به‌لحظه در حال حرکت و رشد است و این حرکت بر پایۀ عشق و محبت به حق‌تعالی، انسان را در عوالم برزخی سیر می‌دهد و سبب تکامل او می‌شود. شفاعت نیز نشانگر رشد اخروی انسان است؛ زیرا چه موجب ارتقای او در بهشت گردد و چه سبب نجات او از جهنم، در هر حال دلالت بر تکامل انسان در آخرت دارد. افزون بر این، قوۀ خیالِ انسان نیز عاملی برای خلق صور خیالی و ارتباط با عالم مثال است و همین امر، زمینهٔ تکامل او را فراهم می‌سازد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Investigation into the Foundations of the Otherworldly Perfection of the Soul from the Viewpoint of Sayyid Ḥaydar Āmulī

نویسندگان English

Muhammad Hossein Ardestanizadeh 1
Mostafa Farhudi 2
قادر حافظ 3
Mahdi Safaei Asl 4
1 PhD Student in Sufism and Islamic Mysticism, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Eastern Religions, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
3 Assistant Professor, Department of Mysticism and Sufism, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
4 Assistant Professor, Department of Philosophy, University of Tehran, Farabi Campus, Tehran, Iran.
چکیده English

One of the most significant issues that has occupied the minds of theistic scholars is the perfection of the human soul after its worldly life. Some Muslim philosophers and theologians have denied such perfection, while others have put forward arguments for it. Among the mystics (‘Urafā), Sayyid Ḥaydar Āmulī, as a Shi'a mystic, has answered this question affirmatively. The present research, employing a descriptive-analytical method, proves this issue through six foundational principles. These principles are: "the renewal of likes (tajaddud-e amthāl)", "the embodiment of deeds (tajassom-e aʿmāl)", "intercession (shafāʿat)", "the arrangement of the existential realms (chīnesh-e ʿawālem-e hastī)", "imagination (khayāl)", and "love-driven motion (ḥarakat-e ḥubbī)". From Sayyid Ḥaydar's viewpoint, the realm of imagination and the arrangement of the existential realms create a ground for the motion and otherworldly (barzakhi) perfection of humans. Based on the renewal of likes, humans are never static in any realm; rather, they are in a state of constant motion and growth moment by moment. This motion, founded on love and affection for God the Most High, guides humans through the otherworldly realms (ʿawālem-e barzakhi) and causes their perfection. Intercession also indicates the otherworldly growth of humans; for whether it leads to their elevation in Heaven or their salvation from Hell, in any case, it signifies the perfection of humans in the Hereafter. Furthermore, the human faculty of imagination is also a factor for creating imaginal forms and connecting with the realm of archetypal image (ʿālam-e mithāl), and this itself provides the ground for their perfection.

کلیدواژه‌ها English

Sayyid Ḥaydar Āmulī
perfection (istikmāl)
soul (nafs)
Purgatory [intermediate realm] (barzakh)
Resurrection (Qiyāmat)
قرآن کریم
نهج‌البلاغه
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414)، لسان العرب، تصحیح جمال‌الدین‏ میردامادی، بیروت: دارالفکر للطباعة والنشر والتوزیع-دار صادر.
ابن‌سینا، حسین بن عبد الله (1404)، شفا (طبیعیات)، تحقیق سعید زاید، قم: مکتبة آیت الله مرعشی نجفی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1400)، رسائل ابن‌سینا، قم: بیدار.
ابن‌عربی، محیی‌الدین (بی‌تا)، الفتوحات المکیة، بیروت: دار الصادر.
اسماعیلی، معصومه (1398)، استکمال جوهری نفس از منظر ملاصدرا با عرضه به آیات و روایات، قم: دانشگاه باقرالعلوم(ع).
احمدی، امینه (1392)، بررسی سازگاری یا ناسازگاری تکامل برزخی نفس با مبانی فلسفه اسلامی، پایان‌‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت‌معلم، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی.
آملی، سیدحیدر (1364)، رسالة نقد النقود فی معرفة الوجود، تصحیح حمید طبیبیان، تهران: نشر اطلاعات.
آملی، سیدحیدر (1383)، أنوار الحقیقة وأطوار الطریقة وأسرار الشریعة، تصحیح محسن موسوی، قم: نورعلی نور.
آملی، سیدحیدر (1385)، تفسیر المحیط الأعظم والبحر الخضم فی تأویل کتاب الله العزیز المحکم، تحقیق محسن موسوی تبریزی، قم: نشر نور علی نور.
آملی، سیدحیدر (1394)، نص النصوص فی شرح الفصوص، تحقیق محسن بیدارفر، قم: نشر بیدار.
حسن‌زاده آملی، حسن (1381)، هزار و یک کلمه، چاپ سوم، قم: بوستان کتاب.
رازی، محمد بن عمر (بی‌تا)، التفسیر الکبیر، تهران: نشر دارالکتب العلمیه.
رجب‌زاده، شبنم (1392)، تکامل نفس انسان در دنیا از منظر نهج‌البلاغه، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان تهران، دانشکدۀ علوم انسانی.
زمانی، پیمانه؛ دهباشی، مهدی (1397)، «بررسی کیفیت استکمال نفس در عوالم اخروی از دید ابن‌عربی»، عرفانیات در ادب فارسی، ش 34، ص73-99.
زندیه، مهدی (1382)، تکامل نفس از نظر عقل و نقل، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، گروه فلسفه و کلام.
سهروردی، شهاب‌الدین (1380)، مجموعۀ آثار شیخ اشراق، تصحیح هانری کربن، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سیدمظهری، منیره؛ هنری‌ فلاح، صادق (1400)، استکمال نفس انسان: تحلیل انتقادی دیدگاه ابن‌سینا و ملاصدرا، تهران: سازمان چاپ و انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی.
شریف مرتضی، علی بن حسین (1405)، رسائل الشریف المرتضى‏، تحقیق مهدی رجائی، قم: دارالقرآن الکریم.
صدرالمتألهین شیرازی، صدرالدین (1981)، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الاربعة، سوم، بیروت: دار إحیاء التراث.
قیصری، داوود (1375)، شرح فصوص الحکم، تصحیح سیدجلال آشتیانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
کلینى، محمد بن یعقوب (1407)، الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، چاپ چهارم، تهران: دارالکتب الاسلامیة.