شیعه پژوهی

شیعه پژوهی

مطالعۀ تطبیقی عقلانیت سیاسی قرآنی در منظومۀ گفتمانی انقلاب اسلامی با بنیادگرایی جهادی در جریان‌های تکفیری معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری الهیات، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
2 استادیار گروه معارف؛ دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
3 استاد گروه معارف؛ دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
4 دانشیارگروه معارف؛ دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
چکیده
پژوهش حاضر با عنوان «مطالعۀ تطبیقی عقلانیت سیاسی قرآنی در منظومۀ گفتمانی انقلاب اسلامی با بنیادگرایی جهادی در جریان‌های تکفیری معاصر» درصدد واکاوی چگونگی تفسیر و به‌کارگیری آموزه‌های سیاسی قرآن در دو قرائت متقابل و رقابت‌گر از اسلام سیاسی معاصر است. اهمیت و ضرورت این پژوهش از آنجا ناشی می‌شود که مواجهۀ گفتمانی میان این دو عقلانیت، نه‌صرفاً نزاعی فکری یا کلامی، بلکه میدانی از منازعات راهبردی بر سر هویت امت اسلامی، نظم سیاسی منطقه و تفسیر مشروع از قرآن در دوران معاصر است. با توجه به گسترش پدیدۀ افراط‌گرایی و سوءاستفادۀ جریان‌های تکفیری از آیات قرآن برای توجیه خشونت و بی‌ثباتی در جوامع اسلامی، اهمیت این پژوهش دوچندان می‌شود. روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی-تحلیلی است.
یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که عقلانیت سیاسی قرآنی در منظومۀ فکری انقلاب اسلامی، بر سه محور عقلانیت اجتهادی، انسان‌محوری توحیدی، و تمدن‌سازی مقاومتی استوار است و در پی آن است که با ترکیب سنت و نوگرایی، قرائتی سازگار با الزامات زمانه و نیازهای جوامع اسلامی از قرآن سیاسی ارائه دهد؛ در‌حالی‌که عقلانیت جهادی تکفیری، با حذف عنصر عقل جمعی، انکار اجتهاد تاریخی، و تأکید بر ظاهرگرایی سخت‌گیرانه، بستری برای خشونت ساختاری و طرد هرگونه دیگراندیشی فراهم آورده و در عمل به ابزار ایدئولوژیک سلطه و آشوب در منطقه بدل شده است. از‌این‌رو، تحلیل تطبیقی دو گفتمان، نه‌تنها تضاد در مبانی معرفتی، بلکه تفاوت در غایت سیاسی، نقش انسان، شیوۀ مواجهه با دشمن و تأویل آیات جهاد و ولایت را آشکار می‌سازد. پژوهش حاضر تلاش دارد نشان دهد که قرآن، برخلاف تفسیر خشونت‌زای جریانات تکفیری، می‌تواند بنیانی برای نظم عقلانی، اخلاقی و مردم‌سالار در جهان معاصر فراهم آورد و گفتمان انقلاب اسلامی با بهره‌گیری از این ظرفیت تفسیری، در مسیر بازسازی تمدن اسلامی گامی جدی برداشته است؛ در‌حالی‌که بنیادگرایی جهادی، انحرافی خطرناک از عقلانیت قرآنی محسوب می‌شود که بیش از آنکه بازگشتی به اسلام اصیل باشد، نوعی واکنش رادیکال و واکنشی به مدرنیته و ناکامی‌های دولت‌های اسلامی تلقی می‌گردد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of Qur'anic Political Rationality in the Discursive System of the Islamic Revolution with Jihadi Fundamentalism in Contemporary Takfiri Movements

نویسندگان English

sadeq zahraiy 1
ali rajabzadeh 2
enayat sharifi 3
abdolmotaleb abdollah 4
1 PhD Candidate in Theology, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran
3 Professor, Department of Islamic Studies, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran
4 Associate Professor, Department of Islamic Studies, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran
چکیده English

The present study, entitled "A Comparative Study of Qur'anic Political Rationality in the Discursive System of the Islamic Revolution with Jihadi Fundamentalism in Contemporary Takfiri Movements," seeks to analyze how the political teachings of the Qur'an are interpreted and applied within two opposing and competing readings of contemporary political Islam. The significance and necessity of this research arise from the fact that the discursive encounter between these two rationalities is not merely an intellectual or theological dispute, but rather a field of strategic contestations over the identity of the Islamic ummah, the regional political order, and the legitimate interpretation of the Qur'an in the contemporary era, particularly in light of the expansion of extremism and the instrumental misuse of Qur'anic verses by Takfiri movements to justify violence and instability in Muslim societies. The research method employed is descriptive-analytical. The findings indicate that Qur'anic political rationality within the intellectual framework of the Islamic Revolution is grounded in three pillars: ijtihad-based rationality, monotheistic human-centeredness, and resistance-oriented civilization-building. It seeks to present a reading of political Islam that harmonizes tradition and modernity, adapting to the exigencies of the time and the needs of Islamic societies. In contrast, Takfiri jihadi rationality, by excluding collective reason, denying historical ijtihad, and emphasizing rigid literalism, has created a fertile ground for structural violence and the rejection of any dissenting opinion, effectively becoming an ideological instrument of domination and chaos in the region. Thus, the comparative analysis of the two discourses reveals not only a contradiction in epistemological foundations but also divergences in political objectives, the role of humanity, the approach to adversaries, and the hermeneutics of the verses on jihad and wilayah. The present study endeavors to demonstrate that the Qur'an, contrary to the violence-laden interpretation of Takfiri currents, can provide a foundation for rational, ethical, and democratic order in the contemporary world. The discourse of the Islamic Revolution, by harnessing this interpretive capacity, has taken a significant step toward the reconstruction of Islamic civilization, whereas jihadi fundamentalism constitutes a dangerous deviation from Qur'anic rationality—one that, rather than representing a return to authentic Islam, is better understood as a radical reaction to modernity and the failures of Islamic states.

کلیدواژه‌ها English

Political Rationality
Qur'anic Discourse
Islamic Revolution
Takfiri Movements
Jihadi Fundamentalism
Religious Democracy
Coercive Caliphate
Political Hermeneutics of the Qur'an
حسینی قزوینی، محمد (1387)، وهابیت از منظر عقل و شرع، قم: تحسین.
حیدری، کمال (۱۳۹۱)، وهابیت؛ استمرار فکر امویان، مشهد مقدس: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی.
خیریه، بهروز (1393)، «نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه»، در مجموعه‌مقالات کنگرۀ جهانی جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام، ج5، قم: دارالاعلام لمدرسة اهل‌البیت(عهم).
رضوانی، علی‌اصغر (1388)، شناخت سلفی‌ها، قم: مسجد مقدس جمکران.
سبحانی تبریزی، جعفر (۱۳۸۸)، وهابیت، قم: مؤسسه امام صادق(ع).
ستوده، علی‌اصغر؛ خزایی، جعفر (1393)، «آسیب‌شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه»، فصلنامه علمی تخصصی حبل‌المتین، ش9، ص5-24.
سیدنژاد، سیدباقر (1389)، «سلفی‌گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه علمی-پژوهشی مطالعات راهبردی، ش47، ص95-122.
شیخ‌حسینی، مختار؛ خلیلی، محمدجواد (1393)، «نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام»، در مجموعه‌مقالات کنگرۀ جهانی جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام، ج2، قم: دارالاعلام لمدرسة اهل‌البیت(عهم).
عباس‌زاده فتح‌آبادی، مهدی؛ رحیمی‌مقدم، فائزه (1399)، «بازنمایی قدرت در رسانه‌های داعش: تحلیل مضمون مجله دابق»، دوفصلنامه علمی مطالعات قدرت نرم، ش22، ص181-211.
عراقچی، سیدعباس؛ جوزانی‌کهن، شاهین (1396)، «بهره‌برداری داعش از فضای مجازی»، فصلنامه روابط خارجی، ش1، ص141-175.
علیزاده موسوی، سیدمهدی (1389)، سلفی‌گری و وهابیت، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه.
عمید زنجانی، عباسعلی (1381)، انقلاب اسلامی ایران (علل، مسائل و نظام سیاسی)، قم: نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، دفتر نشر معارف.
فلاح، محمود (1393)، «اسلام سیاسی و تمایز آن با سلفی‌گری در دورۀ معاصر: زمینه‌ها، فرصت‌ها و چالش‌ها»، در مجموعه‌مقالات کنگرۀ جهانی جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام، ج5، قم: دارالاعلام لمدرسة اهل‌البیت(عهم).
فوزی، یحیی (1389)، «گونه‌شناسی فکری جنبش‌های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی-امنیتی آن در جهان»، مطالعات راهبردی، ش50، ص153-174.
محمدی گیلانی، محمد؛ قربانی لاهیجی، زین العابدین (۱۳۸۵)، قرآن و سنن الهی در اجتماع بشر، تهران: نشر سایه.
محمودیان، محمد (1390)، بنیادهای فکری القاعده، تهران: دانشگاه امام جعفر صادق(ع).
محمودیان، محمد (1391)، تأثیر اندیشه‌های نوسلفیسم بر روند فکری، ایدئولوژیک القاعده، تهران: دانشگاه امام جعفر صادق(ع).
مرتضی باقر، اسامه (1393)، «متغیرهای منطقه‌ای و بین‌المللی و علل داخلی ورود داعش به عراق»، ترجمۀ میثم صفری، در مجموعه‌مقالات کنگرۀ جهانی جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام، ج4، قم: دارالاعلام لمدرسة اهل‌البیت(عهم).
میراحمدی، منصور؛ ولدبیگی، علی‌اکبر (1393)، «جریان تکفیری و سیاست خشونت»، در مجموعه‌مقالات کنگرۀ جهانی جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام، ج2، قم: دارالاعلام لمدرسة اهل‌البیت(عهم).