شیعه پژوهی

شیعه پژوهی

استمرار فرهنگ‌سازی توحیدی قرآن کریم در سیرۀ حسینی و نقش آن در تغییر فرهنگ جاهلی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه حقوق و فقه مقارن، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
3 دکتری تخصصی قرآن و مدیریت جامعة ‌المصطفی العالمیة، قم، ایران
چکیده
قرآن و عترت دو میراث پیامبر هستند که از هم جدایی‌ناپذیرند. فرهنگ‌سازی ثقلین، سبب تغییر فرهنگ جاهلی به فرهنگ اسلامی در دورۀ نبوی گشت که این امر تجلی پیوستگی ثقلین در تغییر فرهنگ جاهلی به فرهنگ اسلامی است. مقالۀ حاضر درصدد است به این سؤال اساسی پاسخ دهد: تغییر فرهنگی جامعۀ جاهلی در زمینۀ توحید به‌وسیلۀ قرآن کریم از چه طریقی میسر شده و در ادامه چگونه به‌وسیلۀ سید‌الشهدا(ع) احیا شده است؟ این مقاله از حیث رویکرد به‌صورت توصیفی-تحلیلی و از حیث گردآوری مطالب به‌صورت کتابخانه‌ای است. بر این اساس، با بررسی توحید در قرآن کریم، تغییر فرهنگ جاهلی به فرهنگ توحیدی براساس روش استدلال، برانگیختن تفکر، توجه به توحید فطری، برانگیختن روحیه عبادت و آزادمنشی توحیدی در انسان مورد واکاوی قرار گرفته است. در ادامه، ضمن برشمردن ظهور فرهنگ جاهلی در اموری همچون استخفاف به نماز، ساخت و فروش بت، جبرگرایی، کم‌فروغ ساختن اسلام، تهدید آزادمنشی توحیدی و ترویج دیدگاه جدایی دین از سیاست، روش‌های ذکرشده با استدلال به گزاره‌های تاریخی در سیرۀ حسینی پیگیری شده و احیاگری سید‌الشهدا(ع)، اثبات شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Continuation of the Qur'anic Monotheistic Cultural Cultivation in the Husayni Tradition and Its Role in the Transformation of Jāhilī Culture

نویسندگان English

ali farsimadan 1
Ali Abdollahzadeh 2
Seyyed Ali Asghar Alavi 3
1 Assistant Professor, Department of Comparative Law and Jurisprudence, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Qur’anic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
3 Ph.D. in Qur’an and Management, Al-Mustafa International University, Qom, Iran
چکیده English

The Qur'an and the 'Itrat (Progeny) are the two legacies of the Prophet (SAWA), inseparable from one another. The cultural cultivation undertaken by these two weighty legacies (Thaqalayn) brought about the transformation of Jāhilī (pre-Islamic ignorant) culture into Islamic culture during the Prophetic era, exemplifying the intrinsic connection between the Qur'an and the Prophet's Household in effecting this cultural shift. The present article seeks to address the fundamental question of how the cultural transformation of pre-Islamic society with regard to monotheism was accomplished through the Holy Qur'an, and how it was subsequently revived through the tradition of Imam Husayn (AS). In terms of approach, this study is descriptive-analytical, and with respect to data collection, it adopts a library-based method. Accordingly, through an examination of monotheism in the Holy Qur'an, the transformation from Jāhilī culture to a monotheistic culture is analyzed on the basis of methods such as argumentation, the stimulation of reflective thought, attention to innate (fitri) monotheism, and the arousal of a spirit of worship and monotheistic libertarianism in human beings. Subsequently, after enumerating the manifestations of Jāhilī culture in matters such as negligence in prayer, the manufacture and sale of idols, determinism (jabr), the obscuring of Islam's radiance, the threat to monotheistic libertarianism, and the promotion of the separation of religion from politics (secularism), the aforementioned methods are traced through historical evidence in the Husayni tradition, thereby substantiating the revivalist role of Imam Husayn, the Master of the Martyrs (AS).

کلیدواژه‌ها English

The Qur'an
Imam Husayn (AS)
Cultural Transformation
Monotheism
قرآن کریم.
آصفی، محمدمهدی (بی‌تا)، تأملات فی زیارة وارث، قم: مرکز دراسات نهضة الإمام الحسین؟ع؟.
آل قطیط، هشام (1427)، المتحولون، بیروت: دار المحجة البیضاء.
آوینی، سیدمرتضی (1374)، فتح خون، تهران: کانون فرهنگی هنری ایثارگران.
ابراهیمی‌پور، قاسم؛ فخری، مرضیه (1396)، «تغییرات فرهنگی از منظر علامه طباطبایی»، مطالعات فرهنگی اجتماعی حوزه، ش2، ص1-22.
ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة الله (بی‌تا)، شرح نهج البلاغة، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
ابن‌اثیر، علی بن محمد (1399)، الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر.
ابن‌اعثم کوفی، احمد (1411)، الفتوح، بیروت: دار الأضواء.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (1403)، الخصال، تصحیح: علی‌اکبر غفاری، قم: موسسة النشر الإسلامی.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (1414)، الاعتقادات فی دین الإمامیة، بیروت: دار المفید.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (1383)، علل الشرایع، نجف: المکتبة الحیدریة.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (1376)، الأمالی، تهران، کتابچی.
ابن‌شهر‌آشوب، محمد بن علی (1379)، مناقب آل أبی طالب، قم: علامه.
ابن‌شهر‌آشوب، محمد بن علی (بی‌تا)، متشابه القرآن ومختلفه، قم: بیدار.
ابن طاووس، سید علی رضی الدین، (1348)، اللهوف فی قتلی الطفوف، تهران، جهان.
ابن طاووس، سید علی رضی الدین، (1390)، إقبال الأعمال، تهران، دار الکتب الإسلامیة.
ابن‌فارس، احمد (1404)، معجم مقاییس اللغة، قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
ابن‌قولویه، جعفر بن محمد (1356)، کامل الزیارات، نجف: المطبعة المرتضویة.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر (1407)، البدایة والنهایة، بیروت: دار الفکر.
ابن‌نما، جعفر بن محمد (1406)، مثیر الأحزان، قم: مدرسة الامام المهدی(عج).
ابو الفرج اصفهانی، علی بن حسین (1415)، الأغانی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی
بارا، انتوان (1389)، امام حسین؟ع؟ در اندیشۀ مسیحیت، مترجمان: علی باقر طاهری‌نیا و فرامرز میرزایی، همدان: دانشگاه بوعلی سینا.
بلاذری، احمد بن یحیی (1417)، أنساب الأشراف، بیروت: دار الفکر.
جعفرپور، مجید (1391)، اشارات قرآنی و سالار شهیدان، قم: بیت‌الاحزان.
جعفری، محمدتقی (1385)، فرهنگ پیرو فرهنگ پیشرو، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار علامه جعفری.
جعفریان، رسول (1391)، تأملی در نهضت عاشورا، تهران: مورخ.
جواد علی (1374)، المفصل فی تاریخ العرب قبل الإسلام، بغداد: المجمع العلمی العراقی.
جوادی آملی، عبدالله (1378)، تفسیر تسنیم، قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1393)، شکوفایی عقل در پرتو نهضت حسینی، قم: اسراء.
جونی، جمیل حسن (1437)، القرآن بین العربیة والعربیة، بیروت: دار المرتضی.
چاندرا، سوباش (1400)، «چراغ هدایت حسین؟ع؟»، ره‌یافتگان، ش5، ص6و7
حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله (بی‌تا)، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق: عبدالسلام محمد بن عمر علوش، بیروت: دار المعرفة.
حرانی، حسن بن شعبه (1404)، تحف العقول عن آل الرسول؟عهم؟، قم: موسسة النشر الإسلامی.
حسب‌الله، علی (1396)، أصول التشریع الإسلامی، قاهره: دار المعارف.
حسنپور، محمد (1386)، پژوهشی در حیطۀ فرهنگ عمومی، رشت: بلور.
حسینی‌پور عزآبادی، سیدعباس (1397). نفس آرامش‌یافته (بررسی آیات پایانی سورۀ مبارکۀ فجر)، یزد: شهد علم.
حقی بروسوی، اسماعیل (بی‌تا)، تفسیر روح البیان، بیروت: دار الفکر.
خامنه‌ای، سیدعلی (1392)، طرح کلی اندیشۀ اسلامی در قرآن، تهران: مؤسسه ایمان جهادی.
(امام) خمینی، سیدروح‌الله (بی‌تا)، کشف اسرار، بی‌جا: بی‌نا.
رضایی ‌اصفهانی، محمدعلی (1396)، قرآن و امام حسین؟ع؟، امام حسین(ع) و قرآن، قم: دار المبلغین.
رضایی اصفهانی، محمدعلی (1388)، «زبان قرآن عرف عام یا خاص»، پژوهشنامۀ علوم و معارف قرآن کریم، ش3، ص79-99.
رهنمایی، احمد (1397)، ارزش‌شناسی از منظر علامه طباطبایی با تکیه بر تفسیر المیزان، مجموعه‌مقالات همایش تفسیر المیزان و علوم انسانی اسلامی به‌کوششِ محمدعلی اسدی‌نسب، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
سبحانی تبریزی، جعفر (1380)، مرزهای توحید و شرک در قرآن، تهران: نشر مشعر.
سعیدی روشن، محمدباقر (1396)، تحلیل زبان قرآن و روش‌شناسی فهم آن، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
سلیمانی امیری، جواد (1376)، امام حسین؟ع؟ و جاهلیت نو، قم: یمین.
سید رضی، محمد بن حسین (1412)، نهج البلاغة، قم: دار الذخائر.
شاپیرو، هاری لیونل (1961)، نظرات فی الثقافة، ترجمۀ محمدعلی عریان و عبدالرحمن زکی، قاهره: دار إحیاء الکتب العربیة.
شاکر، محمدکاظم (1382)، مبانی و روش‌های تفسیری، قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
شریف مرتضی، علی بن الحسین (1998)، أمالی الشریف المرتضی، قاهره: دار الفکر العربی.
شوشتری، جعفر (1374)، الخصائص الحسینیه ومزایا السید المظلوم؛ (اشک روان بر امیر کاروان)، ترجمۀ محمدحسین شهرستانی، قم: دارالکتاب.
شهید اول، محمد بن جمال‌الدین (1410)، المزار، قم: امام مهدی؟عج؟.
شمس‌الدین، محمدمهدی (بی‌تا)، ثورة الحسین ظروفها الاجتماعیة وآثارها الانسانیة، بی‌جا: بی‌نا.
طیب، سید عبد الحسین (1378). اطیب البیان فی تفسیر القرآن؛ انتشارات اسلام؛ تهران
صدر، سیدموسی (1387)، «قرآن و شیوۀ اصلاح فرهنگ»، پژوهش‌های قرآنی، ش54-55، ص26-55.
صدر، سیدموسی (1384)، دین در جهان امروز، تهران: مؤسسۀ امام موسی صدر.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1390)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: الأعلمی.
طبرانی، سلیمان بن احمد (1415)، المعجم الأوسط، قاهره: دار الحرمین.
طبرسی، احمد بن علی (1403)، الاحتجاج، مشهد: مرتضی.
طهرانی، ابوالفضل (1376)، شفاء الصدور فی شرح زیارة العاشور، تهران: مرتضوی.
طوسی، محمد بن الحسن (1364)، تهذیب الأحکام، تهران: دار الکتب الاسلامیة.
طوسی، محمد بن الحسن (1411)، مصباح المتهجد، بیروت: فقه الشیعة.
عابدینی، محمدرضا (1400)، آداب انس با قرآن، قم: نشر معارف.
عسکری، حسن بن عبدالله (1408)، الأوائل، طنطا: دار البشیر.
فریدونی، محمدحسین (1402)، مهارت‌های آموزش و ترویج قرآن، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
قمی، علی بن ابراهیم (1404)، تفسیر القمی، قم: دار الکتاب.
قندوزی، سلیمان بن ابراهیم (1416)، ینابیع المودة لذوی القربی، تحقیق: سیدعلی جمال بن اشرف الحسینی، قم: انتشارات اسوه.
کتانی، سلیمان (1378)، امام حسین(ع) در جامۀ ارغوانی، مترجم: پرویز لولاور، قم: نصر.
کلینی، ابی‌جعفر محمد بن یعقوب (1388)، أصول الکافی، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
لسانی فشارکی، محمدعلی؛ غلامی، مهدی (1390)، آموزش زبان قرآن، قم: زینی.
مجلسی، محمدباقر (1403)، بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
محدثی، جواد (1376)، فرهنگ عاشورا، تهران: معروف.
مسلم بن حجاج (1426)، صحیح مسلم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مسعودی، علی بن الحسین (1409)، مروج الذهب، قم: دار الهجرة.
مطهری، مرتضی (1379)، حماسۀ حسینی، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1378)، آزادی معنوی، تهران: صدرا.
مفید، محمد بن محمد (1410)، المقنعة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
مفید، محمد بن محمد (1413)، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، به‌تحقیق و تصحیح: مؤسسة آل البیت(عهم)، قم: کنگرۀ شیخ مفید.
مکارم شیرازی، ناصر (1386)، آیات ولایت در قرآن، قم: نسل جوان.
مکارم شیرازی، ناصر (1374)، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة
مهدوی‌کنی، محمدرضا (1395)، تفسیر موضوعی قرآن کریم، چیستی و الزامات، تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
نیلساز، نصرت؛ حاجی‌خانی، علی؛ جلیلیان، سعید (1394)، «معناشناسی زبان قرآن از دیدگاه علامه طباطبایی در تفسیر البیان فی الموافقة بین الحدیث والقرآن»، پژوهشنامۀ معارف قرآنی، ش21، ص143-161.
یعقوبی، احمد بن اسحاق (بی‌تا)، تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر.