شیعه پژوهی

شیعه پژوهی

هویت شیعی در دورۀ قاجار براساس سفرنامه‌های اروپاییان: عناصر هویت‌بخش، شاخصه‌ها و تأثیر آن در برخورد با بیگانگان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مهرداد دیوسالار 1
سیدرضی قادری 2
1 دانش آموخته دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران
2 دانش آموخته دکتری فلسفه اخلاق، دانشگاه باقرالعلوم (ع)، قم، ایران
چکیده
پیدایش هویت سیاسی شیعی در دورۀ معاصر، بنابر سابقۀ تاریخی آن تحول اجتناب‌ناپذیری بود. در این تحقیق، هویتِ شکل‌گرفته در دورۀ قاجار براساس مظاهر و شاخصه‌های مذهب شیعه بررسی می‌شود و همچنین، به تأثیر این هویت‌یابی بر نگرش آنان نسبت به جامعۀ ایرانی و نحوۀ مواجهه با اقلیت‌های مذهبی و اروپاییان پرداخته می‌شود. مبنایِ اسنادی این تحقیق، نوشته‌های سیّاحان اروپایی است که در دورۀ قاجار به ایران سفر کرده‌اند و گزارش‌های باارزشی از مناطق مختلف ایران و مردمان این دوره ارائه داده‌اند. آن‌ها به‌دلیل ارتباط با اقشار گوناگون جامعۀ ایران از مردم عادی تا نخبگان و نیز عدم وابستگی به نهادهای رسمی قاجاری، اطلاعات ارزشمندی را ثبت کرده‌اند. تحقیق پیشِ ‌رو به‌دنبال آن است که با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی به ارزیابی این گزارش‌ها بپردازد. شناسایی هویت شیعی ایرانی در دورۀ قاجار می‌تواند در فهم هویت‌یابی سیاسی و اجتماعی و فرهنگی، به‌ویژه کنشگری سیاسی ایرانیان و پیامدهای آن مؤثر و مفید باشد؛ ازاین‌رو پرداختن بدان ضروری به نظر می‌رسد. مسئلۀ اصلی این تحقیق، افزون‌بر بررسی مؤلفه‌ها و شاخصه‌های هویت‌یابی، واکاوی تأثیر نگرش ایرانیانِ دورۀ قاجار بر شکل‌گیری هویت شیعی و نیز بررسی اثر این هویت‌یابی بر نگرش و کنش آنان در برابر اروپاییان و اقلیت‌های مذهبی است. یافته‌های علمی پژوهش نشان می‌دهد که هویت شیعی ایرانیانِ دورۀ قاجار نقش معناداری در شکل‌دهی به نگرش آنان نسبت به بیگانگان داشته است. ایرانیانِ دورۀ قاجار به‌واسطۀ شاخصه‌های هویت‌بخش شیعی، نوعی حس برتری نسبت به بیگانگان و اقلیت‌ها داشتند.
کلیدواژه‌ها
قاجار
سیاحان
هویت شیعی
عناصر هویت‌بخش
اقلیت‌های مذهبی
موضوعات

عنوان مقاله English

Shi'i Identity in the Qajar Period Based on European Travelogues: Identity-Forming Elements, Characteristics, and Its Impact on Encounters with Foreigners

نویسندگان English

Mehrdad Divsalar 1
seyyed Razi ghadery 2
1 Ph.D. Graduate in History and Civilization of Islamic Nations, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran
2 Ph.D. Graduate in Moral Philosophy, Baqir al-Olum University, Qom, Iran.
چکیده English

The emergence of a political Shi'i identity in the contemporary period, given its historical antecedents, constituted an inevitable transformation. This study examines the identity formed during the Qajar era through the manifestations and characteristics of the Shi'i faith, and further explores the influence of this identity formation on the attitudes of Iranians toward their own society, as well as their modes of engagement with religious minorities and Europeans. The documentary basis of this research consists of the writings of European travelers who visited Iran during the Qajar period and produced valuable accounts of various regions of the country and its people. Due to their interactions with diverse strata of Iranian society—ranging from commoners to elites—and their lack of affiliation with official Qajar institutions, these travelers recorded particularly insightful information. The present study seeks to evaluate these accounts employing a descriptive-analytical methodology. Identifying the Shi'i identity of Iranians in the Qajar era can prove instrumental in understanding processes of political, social, and cultural identity formation, particularly with regard to the political agency of Iranians and its consequences; hence, an examination of this subject appears imperative. Beyond investigating the components and characteristics of identity formation, the primary concern of this research is to analyze the influence of Qajar-era Iranian attitudes on the shaping of Shi'i identity, as well as to examine the effect of this identity formation on their perceptions and actions toward Europeans and religious minorities. The scholarly findings indicate that the Shi'i identity of Iranians during the Qajar period played a significant role in shaping their attitudes toward foreigners. By virtue of the identity-forming characteristics of Shi'ism, Qajar-era Iranians maintained a sense of superiority over both foreigners and religious minorities.

کلیدواژه‌ها English

Qajar
Travelers
Shi'i Identity
Identity-Forming Elements
Religious Minorities
آنه، کلود (1368)، اوراق ایرانی (خاطرات سفر کلود آنه در آغاز مشروطیت)، ترجمۀ ایرج پروشانی، تهران: انتشارات معین.
ادمونز، سیسیل جان؛ دوبد، بارون (1362)، دو سفرنامه دربارهٔ لرستان، ترجمۀ اسکندر امان‌اللهی بهاروند، لیلی بختیار، تهران: انتشارات بابک.
اورسل، ارنست، (1353)؛ سفرنامه قفقاز و ایران؛ ترجمه علی­اصغر سعیدی؛ تهران: انتشارات زوار.
اولیویه، گیوم آنتوان، (1371)؛ سفرنامه اولیه: تاریخ اجتماعی-اقتصادی ایران در دوران آغازین عصر قاجار؛ ترجمه محمد طاهر میرزایی؛ تصحیح و حواشی غلامرضا و رهام؛ تهران: انتشارات اطلاعات.
بابن، سی و هوسه، فردریک (1363)؛ سفرنامه جنوب ایران؛ ترجمه و تعلیق محمد حسن خان اعتماد السلطنه؛ تصحیح میر هاشم محدث؛ تهران: انتشارات دنیای کتاب.
بارنز، استون آلکس (1373)؛ سفر به ایران در عهد فتحعلی شاه قاجار؛ ترجمه حسین سلطانی­فر؛ مشهد: موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.
براون، ادوارد، (1361)؛ یک سال در میان ایرانیان؛ ترجمه ذبیخ الله منصوری؛ تهران: کانون معرف.
برجیس‌، چارلز و ادوارد، (1389)؛ نامه‌هایی از ایران 1828 – 1855؛ گردآوری و ویراسته بنجامین شوارتز؛ ترجمه حسین اصغرنژاد و معصومه جمشیدی‌؛ تهران: نشر فرزان ‌‌روز.
بروگشن، هنریش (1372)، در سرزمین آفتاب، ترجمۀ محمدحسین کردبچه، تهران: انتشارات اطلاعات.
بروگشن، هنریش (1367)، سفری به دربار سلطان صاحبقران، ترجمۀ محمدحسین کردبچه، تهران: انتشارات اطلاعات.
بل، گرترود (1363)، تصویرهایی از ایران، ترجمۀ بزرگمهر ریاحی، تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.
بلانت، ویلفرد (1387)، جادۀ زرین سمرقند، ترجمۀ رضا رضایی، تهران: انتشارات عمران.
پاتینجر، هنری، (1348)؛ سفرنامه پاتینجر (مسافرت سند و بلوچستان)؛ ترجمه شاپور گودرزی؛ تهران: کتاب فروشی دهخدا.
پولاک، ادوارد یاکوپ، (1361)؛ ایران و ایرانیان؛ ترجمه کیکاووس جهانداری؛ تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.
جکسن، آبراهام ویلیامز، (1357)؛ سفرنامه، ایران در گذشته و حال؛ ترجمه منوچهر امیری؛ فریدون بدره­ای؛ تهران: انتشارات خوارزمی.
جونز، هاردفور (1386)، روزنامۀ سفر خاطرات هیئت اعزامی انگلستان به ایران، ترجمۀ ‌مانی صالحی علامه، تهران: نشر ثالث.
چریکف (1358)، سیاحت‌نامۀ مسیوچریکف، ترجمۀ آبکار مسیحی، به‌کوشش علی‌اصغر عمران، تهران: انتشارات امیرکبیر.
دروویل، گاسپار (1370)، سفر در ایران، ترجمۀ منوچهر اعتماد مقدم، تهران: انتشارات شباویز.
دمورگان، ژان ژاک (1335)، سفرنامۀ دمورگان، ترجمۀ جهانگیر قائم‌مقامی، تهران: کتاب فروشی طهوری.
دوراند، تی‌مور (1346)، سفرنامۀ دوراند، ترجمۀ علی‌محمد ساکی، خرم آباد: کتاب‌فروشی محمدی.
دوسرسی، کنت (1362)، ایران در 1840-1839 میلادی، ترجمۀ احسان اشرافی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
دوکوتوربوئه، موریس (1348)، مسافرت به ایران همراه سفیر روسیه، ترجمۀ محمود هدایت، تهران: انتشارات امیرکبیر.
دوگوبینو، ژوزف آرتور (1333)، افسانه‌های آسیایی، ترجمۀ محمد عباسی، تهران: انتشارات ابن‌سینا.
دوگوبینو، ژوزف آرتور (1335)، سه سال در ایران، ترجمۀ ذبیح‌الله منصوری، تهران: مؤسسۀ مطبوعاتی فرخی.
دوگوبینو، ژوزف آرتور (1367)، سه سال در آسیا، ترجمۀ عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران: انتشارات کتابسرا.
سایکس، پرسی (1336)، ده هزار میل در ایران، ترجمۀ حسین سعادت نوری، چاپ دوم، تهران: انتشارات ابن‌سینا.
زل، تره (1308)، یادداشت‌های ژنرال تره زل فرستادۀ ناپلئون به هند، به‌اهتمام ژنرال ژ. ب. دوما. فرانسوی، تهران: انتشارات ادارۀ شورای نظام.
شنیدلر، هوتوم (1364)، سه سفرنامۀ هرات، مرو و مشهد، ترجمۀ احمد لطفی، تهران: چاپ سپهر.
فیدورکوف، بارون (1371)، سفرنامۀ بارون فیدورکوف، ترجمۀ اسکندر ذبیعیان، تهران: انتشارات فکر روز.
کاساکوفسکی، ولادیمیر آندره یویچ، (1344)؛ خاطرات کلنل کاساکوفسکی (1896)؛ ترجمه عباسقلی جلی؛ تهران: انتشارات کتاب­های سیمرغ.
کرزن، جرج ناتالین، (1373)؛ ایران و قضیه ایران؛ جلد دوم؛ ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی؛ تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
لایارد، هنری (1327)، سفرنامۀ لیارد: نبرد محمد‌تقی‌خان بختیاری با حکومت قاجاریه، ترجمۀ سردار اسعد بختیاری، تهران: چاپ سنگی.
لوتی، پیر (1372)، به‌سوی اصفهان، ترجمۀ بدرالدین کتابی، تهران: انتشارات اقبال.
مکنزی، چارلز فرانسیس (1359)، سفرنامۀ شمال، ترجمۀ منصوره اتحادیه، تهران: نشر گستره.
ملکونوف، (1363)؛ سفرنامه ایران و روسیه (نواحی شمال ایران)؛ به کوشش محمد گلبن و فرامرز طالبی؛ تهران: انتشارات دنیای کتاب.
موزر، هنری (1356)؛ سفرنامه ترکستان و ایران (گذری از آسیای مرکزی)؛ ترجمه علی مترجم؛ به کوشش محمد گلبن؛ تهران: انتشارات سحر.
نوردن، هرمان (1356)؛ در زیر آسمان ایران؛ ترجمه سیمین سمیعی؛ تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ویشار، جان (1377)؛ بیست سال در ایران؛ ترجمه علی ملک­زاده؛ تهران: انتشارات علمی.
ویلز، چارلز جیمز (1368)؛ ایران در یک قرن پیش؛ ترجمه غلامحسین فراگوزلو؛ تهران: انتشارات اقبال.
ویلسن، آرنولد تالبوت (1347)؛ تاریخ سیاسی و اقتصادی جنوب غربی ایران؛ ترجمه حسین سعادت نوری؛ تهران: انتشارات وحید.
هاردینگ، آرتور (1374)، خاطرات سیاسی، ترجمۀ جواد شیخ‌الاسلامی، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
هدین، سون آندرسون (1374)، کویرهای ایران، ترجمۀ غلامرضا انصافی، تهران: انتشارات ابن‌سینا.