شیعه پژوهی

شیعه پژوهی

شاخصه‌های عقل‌گرایی در تشیع کلاسیک

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدرضا حاتم پوری 1
سید ابوالحسن نواب 2
محمد جاوادان 3
حمیدرضا شریعتمداری 4
1 دانشجوی دکتری شیعه شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 استاد گروه مذاهب فقهی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
3 استادیار گروه شیعه شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
4 دانشیار گروه شیعه شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
چکیده
مسئلۀ نسبت عقل و نص در معرفت دینی، یکی از مباحث کلیدی در سنت فکری امامیه به ‌شمار می‌آید و از دیرباز زمینه‌ساز پیدایش دو رویکرد مهم، یعنی عقل‌گرایی و نص‌گرایی، بوده است. این مقاله با رویکردی نوین و طیفی به تحلیل این دو جریان می‌پردازد و تلاش می‌کند آن‌ها را نه به‌صورت جبهه‌های منفک، بلکه به‌مثابۀ یک طیف معرفتی پیوسته بازخوانی کند. پژوهش حاضر با دسته‌بندی شاخصه‌های مفهومی و معرفت‌شناختیِ عقل‌گرایی و نص‌گرایی و تحلیل تحولات تاریخیِ این دو رویکرد، نشان می‌دهد که اندیشۀ امامیه همواره میان حفظ نصوص دینی و استفادۀ فعال از عقل، در تفسیر و اثبات آموزه‌ها در حرکت بوده است. افزون‌بر این، جایگاه شخصیت‌های شاخص هر جریان، تحلیل و در جداول تطبیقی معرفی شده و مدل طیفیِ طراحی‌شده، بستری تحلیلی برای فهم بهتر تعامل عقل و نص در سنت امامیه فراهم می‌آورد. نوآوری اصلی مقاله در ارائۀ تحلیل پیوستاری، شاخصه‌محور و تاریخمند است که می‌تواند به بازخوانی انتقادی میراث معرفتی شیعه در مواجهه با چالش‌های معاصر یاری رساند.
کلیدواژه‌ها
عقل‌گرایی
نص‌گرایی
امامیه
تحلیل طیفی
معرفت دینی
جریان‌شناسی تاریخی
موضوعات

عنوان مقاله English

Indicators of Rationalism in Classical Shi'ism

نویسندگان English

Mohammad reza Hatampouri 1
syed Abolhasan Navab 2
Mohammad javdan 3
hamid reza saritmadari 4
1 Ph.D. Candidate in Shi‘a Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Professor, Department of Jurisprudential Schools, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
3 Assistant Professor, Department of Shi‘a Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
4 Associate Professor, Department of Shi‘a Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English


The relationship between reason and scripture in religious knowledge constitutes one of the pivotal debates within the Imami intellectual tradition, and has historically given rise to two major approaches—namely, rationalism and scripturalism. This article undertakes a novel analysis of these two currents by employing a spectral approach, seeking to reconceptualize them not as discrete opposing camps but rather as a continuous epistemic spectrum. Through the categorization of conceptual and epistemological indicators of rationalism and scripturalism, and the analysis of the historical evolution of these two approaches, the present study demonstrates that Imami thought has consistently operated in a dynamic interplay between the preservation of religious scriptures and the active employment of reason in the interpretation and substantiation of doctrines. Furthermore, the positions of prominent figures within each current are examined and presented in comparative tables, while the proposed spectral model offers an analytical framework for a more nuanced understanding of the interaction between reason and scripture in the Imami tradition. The principal innovation of this article lies in its presentation of a continuous, indicator-based, and historically grounded analysis, which may contribute to a critical reassessment of the Shi'i epistemological heritage in addressing contemporary challenges.

کلیدواژه‌ها English

Rationalism
Scripturalism
Imamiyya
Spectral Analysis
Religious Knowledge
Historical Current Analysis
1.       ابن‌جوزی، عبدالرحمن (1412ق)، دفع شبه التشبیه بأکف التنزیه، قاهره: دارالکتب.
2.       ابن‌طاووس، رضی‌الدین علی بن موسی (بی‌تا)، کشف المحجة لثمرة المهجة، قم: انتشارات آل‌البیت.
3.       ابن‌منظور، محمّد، (1414ق)، لسان العرب، بیروت: نشر ‌‌دار‌الفکر .
4.       ابوزهره، محمد (بی‌تا)، تاریخ المذاهب الإسلامیة، قاهره: دارالفکر العربی.
5.       استرآبادی، محمدامین (بی‌تا)، الفوائد المدنیة، قم: مکتبة بصیرتی.
6.       اسکافی، ابوجعفر محمد بن عبدالله (بی‌تا)، المعیار والموازنة، قم: نشر دارالحدیث.
7.       اشعری، ابوالحسن علی بن اسماعیل (بی‌تا)، مقالات الإسلامیین، تحقیق: محمد محیی‌الدین عبد الحمید، قاهره: دارالکتب.
8.       خمینى، روح‌الله(1421ق)، کتاب البیع‌، محقق: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى( ره)، 5 جلدی، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى( س).
9.       ‌خمینی، سیدروح‌الله (۱۴۲۴ق)، توضیح المسائل (مُحَشّی)، تحقیق سیدمحمدحسین بنی‌هاشمی خمینی‌، قم: ‌دفتر انتشارات اسلامی.
10.   رضایی، محمدجعفر(1396)، معنا و منزلت عقل در کلام امامیه، قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر.
11.   رضائی، محمدجعفر، (1396ش)، معنا و منزلت عقل در کلام امامیه، قم: دارالحدیث،
12.   سبحانی، محمدتقی (1374)، «عقل‌گرایی و نص‌گرایی در کلام اسلامی»، مجلۀ نقد و نظر، ش 3و4، ص 205-232.
13.   سید مرتضی، علی بن حسین(1376ش)، الذریعة إلى أصول الشریعة، تصحیح أبوالقاسم گرجی، تهران: دانشگاه تهران.
14.   شریعتمداری، حمیدرضا (1391)، عقلانیت در کلام امامیه: تحلیلی بر مبانی و رویکردها، رسالۀ دکتری، دانشگاه تهران.
15.   شریعتمداری، حمیدرضا (1393)، «عقل‌گرایی و نص‌گرایی در کلام امامیه»، فصلنامۀ معارف عقلی اسلامی، ش 17، ص 75–102.
16.   شهرستانی، محمد بن عبد‌الکریم (1402ق)، الملل والنحل، تحقیق: محمد سید کیلانی، بیروت: دارالمعرفة.
17.   شهید ثانی‌، زین‌الدین‌ (۱۴۰۹ق)، حقائق‌ الإیمان‌، به‌کوششِ مهدی‌ رجایی‌، قم‌: کتابخانۀ آیت‌الله‌ مرعشی.
18.   شیخ انصاری، مرتضی (۱۴۲۸ق)، فرائد الأصول، قم: مجمع الفکر الإسلامی.
19.   شیخ صدوق، ابن‌بابویه محمد بن علی (1404ق)، الاعتقادات فی دین الإمامیة، قم: دارالکتب الإسلامیة.
20.   شیخ صدوق، ابن‌بابویه محمد بن علی (بی‌تا)، التوحید، قم: جامعۀ مدرسین.
21.   شیخ طوسی، محمد بن حسن (1409 ق)، الفهرست، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
22.   شیخ طوسی، محمد بن حسن (1417ق)، العدة فی أصول الفقه، قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
23.   شیخ طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا)، کتاب الغیبة، قم: دارالمفید.
24.   شیخ مفید، محمد بن محمد (بی‌تا) (الف)، تصحیح الاعتقاد، قم: کنگرۀ جهانی شیخ مفید.
25.   شیخ مفید، محمد بن محمد (بی‌تا) (ب)، الفصول المختارة، قم: مکتبة بصیرتی.
26.   صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم (بی‌تا) (الف)، الأسفار الأربعة، تهران: مؤسسۀ مطالعات اسلامی.
27.   صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا)، (بی‌تا)، مفاتیح الغیب، قم: مؤسسه مطالعات حکمت و فلسفه.
28.   صفار قمی، محمد بن حسن (بی‌تا)، بصائر الدرجات، قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی.
29.   طباطبائی، سید محمد حسین(بی تا)، نهایة الحکمة، محقق: شیخ عبّاس علی زارعی سبزواری، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
30.   طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، (1389ش)، العده فی اصول الفقه، تحقیق محمدرضا انصاری قمی، قم: بوستان کتاب.
31.   طوسی، نصیرالدین، محمد بن محمد‏، (1407ق)، تجرید الاعتقاد، شرح علامه حلی، تصحیح مهدی رجایی، قم: نشر مؤسسه النشر الإسلامی.
32.   علامة حلّی، حسن بن یوسف( 1429 ق)، نهایة الوصول إلى علم الأصول، المحقق: الشیخ ابراهیم البهادری: قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام .
33.   علم الهدی، سید مرتضى علی بن الحسین، (1405ق)، رسائل الشریف المرتضی‏، سیدمهدی رجائی، قم: دار القرآن الکریم‏.
34.   کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافی، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
35.   مبلغی، احمد(1379)، عقلانیت در اندیشه و فقه سیاسی امام خمینی، ناشر مجله : مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، موسسه چاپ و نشر عروج،  ش31.
36.   مجلسى، محمدباقر بن محمدتقى، (1403ق)،‏‏ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
37.   مدرسی طباطبایی، سیدحسین(1368 ش) ، مقدمه‌اى بر فقه شیعه (فارسی)، ترجمة : محمد آصف، مشهد: مؤسسه چاپ وانتشارات آستان قدس رضوی الناشر: بنیاد پژوهشهای إسلامی.
38.   مدرسی طباطبایی، سیدحسین، (1386ش)، مکتب در فرآیند تکامل، ترجمه هاشم ایزدپناه، تهران: نشر کویر.
39.   مطهری، مرتضی (1369)، عدل الهی، تهران: انتشارات صدرا.
40.   مطهری، مرتضی (بی‌تا)، مجموعه‌آثار، تهران: انتشارات صدرا.
41.   مفید، محمدبن‌نعمان، (1372ش)، اوائل المقالات، به اهتمام مهدی محقق،تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
42.   مفید، محمدبن نعمان،(مجموعه مصنفات شیخ مفید. تصحیح الاعتقاد)، قم: کنگره هزاره شیخ مفید.
43.   ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (بی‌تا)، مفاتیح الغیب، قم: انتشارات بیدار.
44.    نصر، سید حسین(1342ش)، تاریخ فلسفه اسلامی از آغاز تا امروز، مترجم: مهدی نجفی افرا، چاپ چهارم، تهران: انتشارات جامی.