شیعه پژوهی

شیعه پژوهی

نقش فرهنگی-سیاسی حاکمیت قاجار در پیدایش و گسترش شیخیه، بابیت و بهائیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه مطالعات تاریخ تشیع، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 دانش‌آموختۀ کارشناسی‌ارشد رشتۀ مطالعات تاریخ تشیع، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
چکیده
حمایت یا مخالفت حکومت‌ها از فرقه‌ها در طول تاریخ، تأثیر زیادی بر گسترش یا انزوای آن‌ها داشته است. در دوران قاجار، سه فرقۀ شیخیه، بابیت و بهائیت، در بستر فرهنگی و مذهبی آن زمان رشد کردند. با وجود نقائص فراوان این فرقه‌ها، ادامۀ حیات و توسعۀ آنان در آن دوران، زمینۀ طرح پرسشی در رابطه با نقش احتمالی حاکمیّت قاجار در پیدایش و گسترش این فرقه‌ها را فراهم کرد. بررسی این ارتباط می‌تواند به درک بهتری از تحولات اجتماعی و مذهبی آن دوران کمک کند و از طرفی این تحلیل نشان می‌دهد که چگونه حمایت یا سرکوب حکومت‌ها می‌تواند بر روی فرقه‌های نوظهور تأثیر بگذارد و مسیر آن‌ها را تغییر دهد.
هرچند نقش اساسی کشورهای استعماری انگلیس و روسیه و حمایت‌های بی‌دریغ امپراتوری عثمانی از پدیدار شدن و گسترش بابیت و بهائیت در ایران، انکارناشدنی است؛ اما با توجه به فراز و فرودهای این فرقه‌ها در عهد قاجار، این پژوهش، با روش توصیفی-تحلیلی، نقش سیاست‌های فرهنگی و سیاسی قاجاریه را در شکل‌گیری و گسترش فرقه‌های شیخیه، بابیت و بهائیت بررسی کرده است. نتایج نشان می‌دهد که سیاست‌های حمایتی، تساهل مذهبی و عدم برخورد قاطع با این فرقه‌ها، موجب بقای آن‌ها شد.



کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Cultural-Political Role of the Qajar State in the Emergence and Expansion of Shaykhism, Babism, and Baha'ism

نویسندگان English

Akbar Bagheri 1
hamzeh ahmadi 2
1 Assistant Professor, Department of Shi‘a History Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 M.A. Graduate in Shi‘a History Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

Throughout history, state support for or opposition to religious sects has exerted a significant influence on their proliferation or marginalization. During the Qajar period, three sects—Shaykhism, Babism, and Baha'ism—emerged and developed within the cultural and religious context of the time. Notwithstanding the numerous deficiencies inherent in these sects, their continued existence and expansion during that era gave rise to a question regarding the possible role of the Qajar state in the emergence and spread of these movements. Examining this relationship can contribute to a better understanding of the socio-religious transformations of that period. Moreover, such an analysis demonstrates how state patronage or suppression can affect nascent religious movements and redirect their trajectories. Although the fundamental role of the colonial powers—namely Britain and Russia—along with the substantial support of the Ottoman Empire in the rise and diffusion of Babism and Baha'ism in Iran is undeniable, the present study, employing a descriptive-analytical method, investigates the influence of Qajar cultural and political policies on the formation and expansion of Shaykhism, Babism, and Baha'ism, with particular attention to the vicissitudes experienced by these sects during the Qajar era. The findings indicate that policies of support, religious toleration, and the absence of decisive measures against these sects contributed to their survival and continuity.

کلیدواژه‌ها English

Cultural-Political Role
Qajar State
Religious Toleration
Religious Policy
Modernity and Religion
Shaykhism
Babism
Baha'ism
آخوندزاده، میرزا فتحعلی (1402ش)، کتاب مکتوبات و ملحقات آن، تهران: امید فردا.
آیتی، عبدالحسین (1342ق)، الکواکب‌ الدریة فی مآثر البهائیة، مصر: مطبعة السعادة.
آیتی، عبدالحسین (1389ش)، کشف‌ الحیل، به‌کوششِ علی امیر مستوفیان، تهران: نشر راه نیکان.
آقابخشی، علی (1375)، فرهنگ علوم سیاسی، تهران: مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران.
ابراهیمی، ابوالقاسم‌خان (بی‌تا)، فهرست کتب مشایخ عظام، کرمان: چاپخانۀ سعادت.
احسائی، شیخ عبدالله (بی‌تا)، رسالۀ فارسیه شرح حالات شیخ احمد، بی‌جا: بی‌نا.
اسماعیلی، محبوبه (1387ش). انگلستان و گسترش فرقه بهائیت در ایران، نامه تاریخ پژوهان، ش16.
اشراق خاوری، عبدالحسین (134 بدیع)، تلخیص تاریخ نبیل زرندی، ترجمه و تلخیص اشراق خاوری، ایران: مؤسسۀ چاپ و انتشارات مرآت.
اعتضاد‌السلطنه، عبدالحسین (1383ش)، فتنۀ باب، تهران: علم.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان (1374ش)، چهل سال تاریخ ایران (المآثر والآثار)، به‌کوششِ ایرج افشار، تهران: اساطیر.
اعتماد‌السلطنه، محمدحسن بن علی (1357ش)، صدر التواریخ، تهران: روزبهان.
افراسیابی، بهرام (1382ش)، تاریخ جامع بهائیت، تهران: مهر فام.
افندی، عباس (1340ق)، خطابات، مصر: مؤسسۀ مطبوعات.
افندی، شوقی (1992م)، قرن بدیع، کانادا: مؤسسۀ معارف بهائی بلسان فارسی.
افندی، شوقی (125 بدیع)، توقیعات مبارکه، بی‌جا: مؤسسۀ ملی مطبوعات امری.
الگار، حامد (1359ش)، نقش روحانیت پیشرو در جنبش مشروطیت، ترجمۀ ابوالقاسم سری، تهران: توسن.
الگار، حامد (1396ش)، دین و دولت در ایران-نقش علما در دورۀ قاجار، تهران: توس.
برزگر، ابراهیم؛ بیات، مصطفی (1398ش)، «مدارا در رفتار سیاسی و حاکمیت علوی»، فصلنامۀ علمی‌پژوهشی رهیافت، ش13‌(46)، ص117-140.
بسیطی، مسعود؛ مرادی، زهرا (1392ش)، آواز دهل، تهران: بهارافشان.
تنکابنی، میرزامحمد بن سلیمان (1384ش)، قصص العلماء ورسالة سبیل النجاة، ترجمۀ شیخ مالک وهبی، قم: ناشر ذوی القربی.
جانی کاشانی (1910م)، نقطه الکاف، لیدن هند: مطبعه بریل.
حسنلو، امیرعلی (1397ش)، استبداد، استعمار و بهائیت، قم: مرکز مدیریت حوزۀ علمیه.
حسنلو، امیرعلی (1396ش)، «جریان‌شناسی پیدایش فرقۀ ضالۀ بهائی»، فصلنامۀ علمی‌تخصصی پاسخ، ش7، ص83-103.
خداوردی تاج‌آبادی، محمد (1391ش)، «سیاست‌های دولت قاجار در برابر شیخیۀ کرمان». پژوهش‌های تاریخی، ش2، ص29-44.
خوشوقت، محمدحسین (1385ش)، تجزیه‌وتحلیل تصمیم‌گیری در سیاست خارجی، تهران: نشر امور خارجه.
راوندی، مرتضی (1393ش)، تاریخ اجتماعی ایران، تهران: نگاه.
رائین، اسماعیل (1357ش)، فراموش‌خانه و فرماسونری در ایران، تهران: امیرکبیر.
رحمانیان، داریوش (1383ش)، «نگاهی به سیر اندیشه تجدد در ایران؛ از عباس‌میرزا تا امیرکبیر»، جغرافیا و برنامه‌ریزی، ش16، ص55-74.
رکابیان، رشید (1399ش)، «رفتار مطلوب سیاسی در سیرۀ علوی»، فصلنامۀ پژوهش‌های نهج‌البلاغه، ش65، ص105-132.
زرگری‌نژاد، غلامحسین (1395ش)، تاریخ ایران در دورۀ قاجاریه؛ عصر آغامحمدخان، تهران: سمت.
زندیه، حسن ( 1392 )، تحول نظام قضایی ایران در دوره پهلوی اول، تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
شبلنجی، مؤمن بن حسن (بی‌تا)، نور الأبصار فی مناقب آل بیت النبی المختار، بی‌جا: مکتبة التوفیقیة.
شریفی شکوه، زینب (1397ش)، «وضعیت فکری و فرهنگی ایران در عصر قاجار»، فصلنامه فرهنگ پژوهش، ش 33، ص 127-148.
شفا، امان‌الله (1349ش)، نامه‌ای از سن پالو، تهران: دارالکتب الاسلامیة.
طالبوف، عبدالرحیم بن ابوطالب (1312ق)، سفینه طالبی یا کتاب احمد، استانبول: مطبعه اختر.
عباسی حسینی، ابراهیم (1371ش)، نقش دولت در فرهنگ، قم: مشکوه.
عین‌السلطنه ( 1374ش)، روزنامۀ خاطرات عین‌السلطنه، تصحیح مسعود سالور و ایرج افشار، تهران: اساطیر.
غلامپور آهنگرانی، ابراهیم (1386ش)، جایگاه دولت در عرصۀ فرهنگ؛ مروری بر تئوری‌ها و دیدگاه‌ها، مجموعه‌مقالات اولین همایش ملی مهندسی فرهنگی.
فرمانیان، مهدی؛ موسوی‌نژاد، علی (1395ش)، درس‌نامۀ تاریخ و عقاید زیدیه، قم: ادیان.
فشاهی، محمدرضا (1394ش)، واپسین جنبش قرون‌وسطایی در دوران فئودال، تهران: فردوس.
کاظمی موسوی، احمد (1399ش)، خاقان صاحب قران و علمای زمان، تهران: آگاه.
کرمانی، میرزا آقاخان (بی‌تا)، سه مکتوب، ویرایش بهرام چوبینه، تهران: بی‌نا.
کسروی، احمد (1940م)، تاریخ مشروطۀ ایران، تهران: نگاه.
گاسپار، دروویل (1370ش)، سفر در ایران، ترجمۀ منوچهر اعتماد مقدم، تهران: شباویز.
گوبینو، آرتور (1402ش)، مذاهب و فلسفه در آسیای مرکزی، مترجم محمد فره‌وشی، تهران: شفیعی.
لسان‌الملک سپهر، محمدتقی‌ بن ‌محمدعلی (1377ش)، ناسخ‌التواریخ تاریخ قاجاریه: از آغاز تا پایان سلطنت فتحعلی‌شاه، تهران: اساطیر.
محسنی، علی و دیگران (1393ش)، «بررسی و تبیین جایگاه دولت در عرصۀ فرهنگی جامعه از نگاه اسلام و لیبرالیسم»، مجلۀ راهبرد، ش72، ص1-28.
مجلسى، محمدباقر بن محمدتقى‏ (1403ق)، بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مدرسی چهاردهی، مرتضی (1351ش)، شیخی‌گری، بابی‌گری از نظر فلسفه، تاریخ، اجتماع، ایران: فروغی.
مدرسی چهاردهی، مرتضی (1400ش)، باب کیست و سخن او چیست؟، تهران: آفرینش.
مقریزی، احمد بن علی (2020م)، نور الأبصار فی مناقب آل بیت النبی المختار، بیروت: دارالفکر العربی.
ملکم‌خان، ناظم‌الدوله (بی‌تا)، رساله اصول تمدن، تبریز، بی‌نا.
مهاجری‌نیا، محسن (1395ش)، اخلاق سیاسی در گفتمان انقلاب اسلامی، مجلۀ علوم سیاسی، ش70، ص55-94.
مهتدی، فضل‌الله (1354ش)، خاطرات زندگی صبحی و تاریخ بابی‌گری و بهائی‌گری، به‌کوشش و مقدمه: هادی خسروشاهی، مهناز رئوفی، بی‌جا: سایت بهائی‌پژوهی.
موسوی اردبیلی، عبدالکریم (1400ش)، نقطه اولی جمال ابهی، قم: نشر دفتر آیت‌الله موسوی اردبیلی.
نجفی، سیدمحمدباقر (1383ش)، بهائیان، قم: نشر مشعر.
نوری، حسینعلی (1338ق)، مجموعه الواح مبارکه، قاهره: مطبعه سعاده.