شیعه پژوهی

شیعه پژوهی

تحلیل مفهوم امامت در اسماعیلیه، مبتنی بر مبانی کیهان‌شناسی آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه ادیان شرق، دانشکدۀ ادیان، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
چکیده
جایگاه و مفهوم امامت، یکی از بنیادی‌ترین ارکان اندیشه‌ای مکتب اسماعیلیه به ‌شمار می‌رود. تبادل اندیشه برای پاسخ به تردیدها و مقابله با شبهات اعتقادیِ پیچیده در دوره‌های مختلف تاریخی، همراه با تشکیل حکومت فاطمیان و نیاز به بهره‌گیری از پشتوانه‌های نظریِ نیرومند برای تحکیم بنیان‌های فکری، موجب شد اسماعیلیان به آموزه‌های نوافلاطونی و رویکردهای تأویل‌گرایانه -و گاه غلوآمیز- برخی داعیان دگراندیش گرایش یابند؛ داعیانی که سال‌ها در ایران زیستند و با حکمت ایران باستان آشنایی عمیقی داشتند.
این پژوهش بر پایۀ تحلیل متون کلامی و اعتقادی اسماعیلیه انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تحولات تاریخی، مبانی اعتقادی و کلامی این مکتب را به‌سمت تغییرات معنایی در موضوع امامت سوق داده است. این دگرگونی‌های بنیادین، زمینه‌ساز بازخوانی، بازاندیشی و دگرگونی‌های ساختاری عمیق در آرا و نظریه‌های علمای اسماعیلیه شد. در نتیجه، عالمان اسماعیلی با شناخت دقیق از ضعف‌ها و کاستی‌های دستگاه فکری موجود و آگاهی از تحولات جاری، به‌سوی بازطراحی نظام فکری و بازخوانی نظریۀ امامت بر پایۀ نیازهای زمانه گام برداشتند و در پی آن، تحولی ژرف در مبانی کیهان‌شناسی اسماعیلیه پدید آمد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of the Concept of Imamate in Ismailism Based on Its Cosmological Foundations

نویسنده English

mahdi Elmi Daneshvar
Assistant Professor, Department of Eastern Religions, Faculty of Religions, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

The position and concept of Imamate constitute one of the most fundamental pillars of Ismaili thought. The exchange of ideas to address doubts and confront complex doctrinal doubts throughout various historical periods, along with the establishment of the Fatimid Caliphate and the need to rely on strong theoretical foundations to consolidate intellectual structures, led the Ismailis to adopt Neoplatonic teachings and the hermeneutical — and at times exaggerated — approaches of certain dissident daʿīs (missionaries). These daʿīs, who lived for years in Iran and possessed a deep familiarity with ancient Iranian wisdom, played a significant role in this intellectual shift. This research is based on the analysis of Ismaili theological and doctrinal texts. The findings indicate that historical developments have driven the sect’s theological and doctrinal foundations toward semantic shifts in the concept of Imamate. These fundamental transformations paved the way for reinterpretation, rethinking, and profound structural changes in the views and theories of Ismaili scholars. Consequently, Ismaili scholars, with a precise understanding of the weaknesses and shortcomings of the existing intellectual system and an awareness of ongoing developments, moved toward redesigning the intellectual framework and reinterpreting the theory of Imamate based on contemporary needs. This, in turn, brought about a profound transformation in the cosmological foundations of Ismailism.

کلیدواژه‌ها English

Ismailism
cosmology
Imamate
daʿīs
Nāṭiq (speaker-prophets)
creation
ا‌بن‌سیرین، حامد (1985)، مصادر العقیدة الدرزیة، بیروت: دارالاجل المعرفه.
ابوحاتم رازی، احمد ‌بن حمدان (1397ش)، أعلام ‌النبوة، تحقیق و تصحیح: صلاح الصاوی و غلامرضا اعوانی، تهران:
مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
ابوحاتم رازی، احمد ‌بن حمدان (1377ش)، کتاب الإصلاح، به‌اهتمام دکتر حسن مینوچهر و دکتر مهدی محقق، تهران:
انتشارات دانشگاه تهران با همکاری دانشگاه مک‌گیل کانادا.
غالب، مصطفی (1989م)، أخوان الصفاء وخلان الوفا، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
أم‌ الکتاب (1392)، ویراستار: ودلادمیر الکسویچ ایوانف، کلن: انتشارات پویا.
أنور یاسین و دیگران (1981م)، بین العقل والنبی،‌ بیروت، دارالاجل والمعرفه.
ایوانف، ولادیمیر (1395ش)، پژوهش‌هایی در کیش اسماعیلی، ترجمه ابوالقاسم سری،‌ تهران: اساطیر.
بغدادی، عبدالقاهر (1988م)، الفرق بین الفرق، دراسه و تحقیق: محمد عثمان الخشت، قاهره: مکتبه ابن‌سینا.
پطروشفسکی، ایلیا پاولویچ (1363ش)، اسلام در ایران از هجرت تا پایان قرن نهم هجری، ترجمه کریم کشاورز، تهران:
پیام.
جان‌احمدی، فاطمه (1390ش)، «حمیدالدین کرمانی و بازاندیشی تئوری امامت اسماعیلیه»، نشریۀ اندیشۀ نوین دینی،
شماره 26، ص41-64.
الحمادی، ابی‌عبدالله محمد بن مالک‌ (1415ق)، کشف‌ الاسرار الباطنیة وأخبار‌ القرامطة، تحقیق محمد بن‌ علی بن
الحسین الاکوع الحوالی، صنعا: مرکز الدارسات و البحوث الیمنی.
حمزة بن علی و دیگران (1986م)، رسائل ‌الحکمة، تحت اشراف: أنور یاسین، الطبعة‌الخامسه، بیروت: دارالاجل المعرفه.
الخطیب، احمد محمد (1409ق)،‌ عقیدة الدروز عرض ونقض، الریاض: دارعالم الکتب.
الداعی المحفوظی الوداعی، علی ‌بن ‌حنظله (1987م)، رسالة ضیاء ‌الحلوم ومصباح‌العلوم، أربع کتب حقانیة، تحقیق و
تقدیم مصطفی غالب‌، بیروت: المؤسسة الجامعیة للدراسات والنشر والتوزیع.
داعی ‌ادریس، ادریس عمادالدین القریشی (1991م)، زهر‌ المعانی، تقدیم و تحقیق:‌ مصطفی غالب، بیروت: المؤسسة
الجامعیة للدراسات والنشر والتوزیع.
دفتری، فرهاد (1376ش)، افسانه‌های حشاشین یا اسطوره‌های فدائیان اسماعیلی، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران:
فرزان.
دفتری، فرهاد (1383ش)، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه‌ فریدون بدره‌ای، تهران: فرزان.
سجستانی،‌ ابویعقوب اسحق بن احمد (1986م)،‌ کتاب إثبات‌ النبوات،‌ تحقیق و تقدیم: عارف تامر، الطبعة ‌الثانیه،‌ بیروت:
دارالمشرق.
سجستانی، ابویعقوب اسحق بن احمد (2000م)،‌ کتاب الافتخار، تحقیق و تقدیم: حسین قربان و اسماعیل پوناوالا، بیروت:
دارالغرب الاسلامی.
شهرستانی، عبدالکریم (1426ق)، الملل ‌و‌النحل، تحقیق و تقدیم صدقی جمیل العطار،‌ بیروت: دارالفکر.
عبدان، داعی قرمطی (1982م)، شجرة الیقین، تحقیق عارف تامر، بیروت: دارالافاق الجدیده.
عزام، امجد.(2009م) ، الموحدون الدروز بین الخطأ والصواب. دمشق: دار الأوئل للنشر والتوزیع.
فاخوری، حنا؛ الجر، خلیل (1386ش)، تاریخ فلسفه در جهان اسلام، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: شرکت انتشارات
علمی و فرهنگی.
فرمانیان، مهدی؛ هاشمی، ریحانه (1392)، «نظریۀ امامت در اسماعیلیه»، امامت‌پژوهی، شماره  10، ص183-218.
قاضی نعمان، نعمان ‌بن محمد (1415ق)، تأویل ‌الدعائم، جلد2 و3، بیروت: دارالاضواء.
قبادیانی، ناصرخسرو (1363ش)، جامع ‌الحکمتین،‌ چاپ دوم‌،‌ تهران: طهوری.
قبادیانی، ناصرخسرو (1384ش)، خوان الاخوان،‌ تهران: اساطیر.
قبادیانی، ناصرخسرو (1397ق)، وجه دین،‌ چاپ دوم‌،‌ تهران: اساطیر.
کربن، هانری (1373ش)، تاریخ فلسفۀ اسلامی، ترجمه جواد طباطبایی، تهران: کویر.
کرمانی، حمید‌الدین (1356ش)، الأقوال ‌الذهبیة، تصحیح صلاح الصاوی، با مقدمۀ حسین نصر و غلامرضا اعوانی، تهران:
انجمن شاهنشاهی فلسفه.
کرمانی، حمید‌الدین (1983م)، راحة ‌العقل، تصحیح مصطفی غالب، ج۱، بیروت: دارالاندلس.
حسین، محمد کامل (1960م)، طائفة الدروز تاریخها وعقایدها، الطبعة الثانیه، قاهره: دارالمعارف.
جعفی، مفضل بن عمر (1970م)، الهفت الشریف، تحقیق و تقدیم مصطفی غالب، ‌بیروت: دارالاندلس.
الملیجی،‌ داعی ثقة‌الامام ابوالقاسم عبدالحاکم‌ بن وهب (1947م)، المجالس‌ المستنصریة، تحقیق محمد کامل‌ حسین،
قاهره: دارالفکر العربی.
نصیری، محمد (1384ش)، «امامت از دیدگاه اسماعیلیان»، در: مجموعه مقالات اسماعیلیه، قم: مرکز مطالعات و
تحقیقات ادیان و مذاهب.
نوبختی، حسن ‌بن موسی (1404ق)، فرق‌ الشیعة، بیروت: دارالاضواء.
هالم، هاینس (1381ش)، جهان‌شناسی اسماعیلیه‌ پیش از فاطمیان، اندیشه‌های اسماعیلی در سده‌های میانه،
گردآوری فرهاد دفتری، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران: فرزان روز.
واکر، پل (1377ش)، ابویعقوب سجستانی متفکر و داعی اسماعیلی، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران: فرزان.
یمنی، جعفر بن منصور (2010)، کتاب الکشف، تحقیق و تقدیم: اشتروطمان، شرکة بیت الوراق.