شیعه پژوهی

شیعه پژوهی

جانمایی خانۀ امیرالمؤمنین(ع)در بقیع و ارتباط آن با وقایع صدر اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه شیعه‌شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
چکیده
از سکونت‌گاه امیرالمؤمنین(ع)و حضرت صدیقۀ طاهره(س) غالباً با تعبیر «بیت فاطمه(س)» یاد می‌شود؛ اما در شماری از منابع تاریخی، از مکانی در بقیع با عنوان «دار علی(ع)» نیز نام برده شده که آن را به امیرالمؤمنین(ع)نسبت داده‌اند. با آنکه منابع تاریخی به‌تفصیل به اوضاع مدینه و بقیع پرداخته‌اند، یا ذکری از «دار علی(ع)» در میان نیست، یا تنها بدون تعیین موقعیت دقیق، از کنار آن گذشته‌اند. شماری از محققان با استناد به مساحت اندک و نیز نزدیکی «بیت فاطمه(س)» به مسجدالنبی و منزل پیامبر(ص)، این خانه را برای وقوع برخی رویدادهای مهم صدر اسلام، از جمله حوادث پس از رحلت پیامبر(ص)، نامناسب دانسته‌اند؛ از این‌رو یا اصل این وقایع را انکار می‌کنند یا با دیده تردید بدان می‌نگرند.
این مقاله، پژوهشی است توصیفی-تحلیلی که داده‌های آن به شیوۀ کتابخانه‌ای گردآوری شده و با روش تحلیل محتوای کیفی، مبتنی بر منابع حدیثی فریقین، تاریخ اسلام، تاریخ مدینه، آثار شرح‌حال‌نگاری (تراجم، طبقات و انساب)، سفرنامه‌ها و دیگر منابع مرتبط، به بازسازی موقعیت مکانی و حدود «دار علی(ع)» در بقیع می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد امیرالمؤمنین(ع)از زمان ازدواج، پیش و پس از سکونت در «بیت فاطمه(س)»، در آغازِ بقیعِ امروزی، خانه‌ای وسیع در اختیار داشته‌اند که محل سکونت ایشان و حضرت صدیقۀ طاهره(س) بوده و بسیاری از وقایع سرنوشت‌ساز صدر اسلام، به‌ویژه رخدادهای پس از رحلت پیامبر(ص)، در همان‌جا رخ داده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Location of the Commander of the Faithful's House in Baqīʿ and Its Connection to Early Islamic Events

نویسنده English

ammar aboutalebi
Assistant Professor, Department of Shi‘a Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran.
چکیده English

The residence of Amīr al-Mu'minīn (the Commander of the Faithful) and Hazrat Ṣiddiqa Ṭāhira (Lady Fāṭima al-Zahrā') (AS) is commonly referred to as "Bayt Fāṭima (AS)". However, several historical sources mention a place in Baqīʿ called "Dār ʿAlī (AS)" (the House of ʿAlī), attributed to Amīr al-Mu'minīn (AS). Although historical sources extensively discuss the conditions of Medina and Baqīʿ, they either make no mention of " Dār ʿAlī (AS)" or only pass over it without specifying its exact location. Some researchers, citing the small size and proximity of "Bayt Fāṭima (AS)" to the Prophet’s Mosque and the Prophet’s residence, have deemed this house unsuitable for hosting certain pivotal events of early Islam, including those following the Prophet’s passing. Consequently, they either deny the occurrence of these events or regard them with skepticism. This article is a descriptive-analytical study, with data collected through library research and analyzed using qualitative content analysis based on hadith sources from both Islamic traditions, Islamic history, the history of Medina, biographical works (tarājim, ṭabaqāt, and ansāb), travelogues, and other related sources. The study reconstructs the location and boundaries of "Dār ʿAlī (AS)" in Baqīʿ. The findings indicate that Amir al-Mu'āminin (AS), from the time of his marriage — both before and after residing in "Bayt Fāṭima (AS)" — possessed a spacious house at the edge of what is now Baqīʿ. This house served as the residence for both him and Ṣiddiqa Ṭāhira (AS), and many decisive events of early Islam, particularly those following the Prophet’s demise, took place there.

کلیدواژه‌ها English

Dār ʿAlī (AS)
Dār ʿAqīl
Baqīʿ
Bayt Fāṭima (AS)
Bayt al-Aḥzān
Masjid Fāṭima (AS)
Masjid Ubayy ibn Kaʿb
ابن‌ابی‌طاهر، احمد بن ابی‌طاهر (بی‌تا)، بلاغات النساء، قم: الشریف الرضی.
‏‫ابن‌اثیر، علی بن محمد (1409)، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت: دار الفکر.
‏‫ابن‌حائک، حسن بن احمد (1425)، الإکلیل من أخبار الیمن و أنساب حمیر، صنعاء: وزارة الثقافة والسیاحة.
‏‫ابن‌حیون، نعمان بن محمد (1409)، شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار(ع)، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة
العلمیة بقم.
‏‫ابن‌حیون، نعمان بن محمد (بی‌تا)، دعائم الإسلام وذکر الحلال والحرام والقضایا والأحکام عن اهل‌بیت رسول‌الله
علیه وعلیهمافضل السلام، قم: موسسة آل‌البیت(ع).
‏‫ابن‌سعد، محمد بن سعد (1410)، الطبقات الکبری، بیروت: دار‌الکتب العلمیة.
‏‫ابن‌شبه نمیری، عمر بن شبه (1410)، تاریخ المدینة المنورة، بیروت: دار الفکر.
‏‫ابن‌شهر‌آشوب، محمد بن علی (بی‌تا)، المناقب، تصحیح: رسولی محلاتی، بی‌جا: علامه.
‏‫ابن‌‌عبد‌البر، یوسف‌ بن‌ عبد‌الله (1412)، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، بیروت: دار الجیل.
‏‫ابن‌عساکر الدمشقی، عبد‌الصمد بن عبد‌الوهاب (بی‌تا)، إتحاف الزائر وإطراف المقیم للسائر فی زیارة النبی(ص).
تحقیق: حسین محمد شکری، بیروت: شرکة دار الأرقم بن أبی الأرقم.
‏ابن‌فرحون، عبدالله بن محمد (1427)، تاریخ المدینة المنورة المسمی نصیحة المشاور وتعزیة المجاور، بیروت: مکتبة
الثقافة الدینیة.
‏‫ابن‌قتیبه، عبدالله بن مسلم (1410)، الإمامة والسیاسة، تحقیق: علی شیری، بیروت: دار الأضواء.
‏‫ابن‌قتیبه، عبدالله بن مسلم (1992)، المعارف، مصحح: ثروت عکاشة، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
‏‫ابن‌مازه، محمد بن عمر (۱۳۹۲)، لطائف الاذکار، مصحح: رسول جعفریان، تهران: نشر علم.
‏‫ابن‌مغازلی، علی بن محمد (1424)، مناقب الإمام علی بن ابی‌طالب(ع)، محقق: محمدباقر بهبودی، بیروت: دار الأضواء.
‏‫ابن‌نجار، محمد بن محمود بن الحسن (2006)، الدرة الثمینة فی أخبار المدینة، مصحح: صلاح‌الدین بن عباس شکر، مدینه
منوره: مرکز بحوث ودراسات المدینة المنورة.
‏‫ابن‌جوزی‌، یوسف‌ بن‌ قزاوغلی (1376)، تذکرة الخواص من الأمة فی ذکر خصائص الأئمة، قم: الشریف الرضی.
‏‫ابوالصلاح حلبی، تقی بن نجم (۱۴۰۴)، تقریب المعارف، بیروت: الهادی.
‏‫ابوالعباس الحسنی، احمد بن ابراهیم (1423)، المصابیح فی سیرة الرسول وآل‌البیت، محقق: عبد‌الله بن عبدالله الحوثی،
صنعاء: مکتبة الامام زید بن علی.
‏‫ابو‌الفرج اصفهانی، علی بن حسین (1419)، مقاتل الطالبیین، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
‏‫ابوطالبی، عمار (۱۳۹۹)، «توسعه و تحول ساخت و ساز در بقیع براساس گزارش‌های تاریخی»، میقات حج، شماره 111،
ص81-115.
‏‫ابوطالبی، عمار (۱۴۰۲)، «مسجد فاطمه یا بیت‌الاحزان و واکاوی ماهیت تاریخی آن». پژوهشنامه حج و زیارت، شماره 20،
ص79-106.
‏‫اربلی، علی بن عیسی (1421)، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، قم: الشریف الرضی.
‏‫آقشهری، محمد بن احمد بن امین (2010)، الروضة الفردوسیة والحضرة القدسیة، بیروت: مؤسسة الفرقان للتراث الإسلامی.
‏‫الامام یحیی بن حمزة (بی‌تا)، الانتصار على علماء الأمصار، محقق: عبدالوهاب بن علی المؤید، صنعاء: مؤسسة الإمام
زید بن علی الثقافیة.
‏‫اولیاء چلبی (1999)، الرحلة الحجازیة، مترجم: احمد مرسی صفصافی، بیروت: دارالآفاق العربیة.
سامرائی، خلیل ابراهیم؛ حامد محمد، ثائر (1984)، المظاهر الحضریة للمدینة المنورة فی عصر النبوة، بیروت: مکتبة
بسام.
‏‫صبری پاشا، ایوب (بی‌تا)، مرآت الحرمین، قاهره: بحریة.
‏‫بکری، محمد انور؛ طه، حاتم عمر (2004)، بقیع الغرقد، بیروت: مکتبة الحلبی.
البلنسی، حکم بن یوسف بن علی (1393ق)، «وصف مکة شرفها الله وعظمها ووصف المدینة الطیبة کرمها الله
ووصف بیت المقدس المبارک ما حوله»، العرب، شماره ۸(۵-۶)، ص۳۲۴-۳۵۷.
‏‫پورامینی، محمدامین (1428)، بقیع الغرقد فی دراسة شاملة، قم: مشعر.
‏‫حامدی، اسماعیل بن موسی (۱۴۳۴)، الرحلة الحامدیة إلی الدیار الحجازیة، مصحح: سعید اورزوق، بیروت: دارالکتب
العلمیة.
‏‫حر عاملی، محمد بن حسن (بی‌تا)، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم: موسسة آل‌البیت(ع).
‏‫حسکانی، عبیدالله بن عبدالله (بی‌تا)، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، صنعاء: وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی، مؤسسة
الطبع و النشر.
‏‫حضیکی، احمد بن محمد (1432)، الرحلة الحجازیة، محقق: عبدالعالی المدبر، بیروت: مرکز الدراسات والابحاث وإحیاء
التراث الرابطه المحمدیه للعلماء.
‏‫حلی، رضی‎‌الدین علی بن یوسف (بی‌تا)، العدد القویّة لدفع المخاوف الیومیة، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی
مرعشی نجفی(ره).
‏‫خامه‌یار، احمد (۱۴۰۱)، بهشت بقیع، تهران: اندیشۀ میراث.
‏‫خیاری، احمد یاسین (1419)، تاریخ معالم المدینة المنورة قدیما وحدیثا، ریاض: دارة الملک عبدالعزیز.
‏‫رفعت پاشا، ابراهیم (بی‌تا)، مرآة الحرمین، أو الرحلات الحجازیة والحج و مشاعره الدینیة محلاة بمئات الصور الشمسیة، بیروت:
بی‌‌نا.
‏‫سخاوی، شمس‌الدین محمد بن عبدالرحمن (2009)، التحفة اللطیفة فی تاریخ المدینة الشریفة، مدینه منوره: مرکز بحوث
ودراسات المدینة المنورة.
‏‫سلامه‌ تمیمی‌، منصور بن‌ صا‌لح‌ (1438)، الإصابة فیمن دفن فی البقیع من الصحابی رضی الله عنه، قم: دار الامام مسلم
للنشر والتوزیع.
‏‫سمرقندی، عبدالرحمن (۱۳۹۵)، أرکان الحج ومسافة الطریق، تهران: نشر مورخ.
‏‫سمهودی، نورالدین علی بن عبدالله (2001)، وفاء الوفا بأخبار دار المصطفی، محقق: قاسم السامرائی، بیروت: مؤسسة
الفرقان للتراث الإسلامی.
‏‫شرقی الفاسی، ابی‌عبد‌الله محمد بن الطیب (2014)، الرحلة الحجازیة، محقق: نور‌الدین شوبد، بیروت: دار السویدی للنشر
والتوزیع.
‏‫شیرازی، نایب‌الصدر (۱۳۸۹)، سفرنامه مکه، تهران: نشر علم.
‏‫ضامن بن شدقم (1378)، تحفة الأزهار وزلال الأنهار فی نسب أبناء الأئمة الأطهار علیهم صلوات الملک الغفار،
تهران: کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران.
‏‫طبرسی، احمد بن علی (1361)، الاحتجاج علی أهل اللجاج، قم: نشر المرتضی.
‏‫طبرسی، فضل بن حسن (1376)، إعلام الوری بأعلام الهدی، قم: موسسة آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث.
‏‫طبری، محمد بن جریر (1967)، تاریخ الأمم والملوک، مصحح: محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره: دار التراث.
‏‫عباسی، احمد بن عبدالحمید (بی‌تا)، عمدة الأخبار فی مدینة المختار، مصحح: محمد طیب الانصاری، اسعد درابزونی
الحسینی، بی‌نا: بی‌جا.
‏‫عبدالغنی، محمد الیاس (1420)، بیوت الصحابة رضی الله عنهم حول المسجد النبوی الشریف، مدینه منوره: مکتبة
دار الزمان.
‏‫عسگرپور، وهاب (۱۳۹۵)، شیعیان بقیع، قم: دار التهذیب.
‏‫عُلیمی الحنبلی، مجیرالدین (1431)، التاریخ المعتبر فی أنباء من غبر، محقق: نورالدین طالب، دمشق: دار النوادر.
‏‫عیاشی، محمد بن مسعود (بی‌تا)، التفسیر (للعیّاشی)، قم: مکتبة العلمیة الاسلامیة.
‏‫فراهانی، محمدحسین (۱۳۸۹)، سفرنامه مکه، تهران: نشر علم.
‏‫فرشی، محمد (۱۳۹۵)، ذراع مدینه، تهران: نشر مورخ.
‏‫فیروزآبادی، مجدالدین محمد بن یعقوب (2002)، المغانم المطابة فی معالم طابة، مدینه منوره: مرکز بحوث ودراسات المدینه
المنوره.
‏‫قرشی، باقر شریف (بی‌تا)، حیاة الإمام الحسن بن علی(ع): دراسة وتحلیل، بیروت: دار البلاغة.
‏‫کتانی الحسنی، ابی‌عبدالله محمد بن جعفر (2005)، الرحلة السامیة إلی الاسکندریة ومصر والحجاز والبلاد الشامیة،
مصحح: محمد حمزه بن علی الکتانی،بیروت: دار ابن‌حزم.
‏‫کشی، محمد بن عمر (1404)، اختیار معرفة الرجال، مصحح: محمد باقر بن محمد میرداماد، مهدی رجایی، قم: مؤسسة
آل‌البیت لاحیاء التراث.
‏‫کعکی، عبدالعزیز بن عبدالرحمن بن ابراهیم (2012الف‌)، معالم المدینة المنورة بین العمارة والتاریخ: الجزء التاسع
المواضع والبقاع، مدینه منوره: شرکة سروات للطباعة والنشر.
کعکی، عبدالعزیز بن عبدالرحمن بن ابراهیم (2012ب‌)، معالم المدینة المنورة بین العمارة والتاریخ: الجزء الخامس
تا‌ریخ‌ وعما‌رة الدور والقصور، الابا‌ر والعیون‌، مدینه منوره: شرکة سروات للطباعة والنشر.
‏‫ کعکی، عبدالعزیز بن عبدالرحمن بن ابراهیم (1436)، معالم المدینة المنورة بین العمارة والتاریخ: تاریخ وعمارة المساجد
الأثریة، مدینه منوره: شرکة سروات للطباعة والنشر.
‏‫متقی هندی، علاء‌الدین علی بن حسام‌الدین (1401)، کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال، محقق: بکری حیانی، بیروت:
مؤسسة الرسالة.
‏‫مراغی، زین‌الدین ابی‌بکر بن الحسین (1430)، تحقیق النصرة بتلخیص معالم دار الهجرة، محقق: ابویعقوب نشأت کمال، قاهره:
دار الفلاح للبحث العلمی وتحقیق التراث.
‏‫مرجانی، عبدالله بن عبدالملک (بی‌تا)، بهجة النفوس والأسرار فی تاریخ دار الهجرة النبی المختار، محقق: محمد عبدالوهاب
فضل، بیروت: دارالغرب الاسلامی.
‏‫مسعودی، علی بن حسین (1384)، إثبات الوصیة للإمام علی بن أبی‌طالب، قم: انصاریان.
‏‫مطری، جمال‌الدین محمد بن احمد (1426)، التعریف بما انست الهجرة من معالم دار الهجرة، مصحح: سلیمان الرحیلی،
ریاض: دارة الملک عبدالعزیز.
‏‫معاش، جلال (1427)، فاجعة البقیع، قم: دار العلوم.
‏‫مفید، محمد بن محمد (1413)، المزار، مناسک المزار، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
‏‫مفید، محمد بن محمد (بی‌تا)، الاختصاص، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
‏‫نجاشی، احمد بن علی (1365)، رجال النجاشی، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی.
‏‫نجفی، محمد باقر (۱۳۸۶)، مدینه‌شناسی (ویرایش جدید) ، قم: مشعر.
‏‫نجمی، محمدصادق (۱۳۸۶)، تاریخ حرم ائمۀ بقیع و آثار دیگر در مدینۀ منوره، قم: مشعر.
‏‫نوری، محمد (۱۳۹۴)، دانشنامۀ بقیع شریف، قم: صحیفه خرد.
‏‫ورثیلانی، حسین بن محمد (بی‌تا)، الرحلة الورثیلانیة الموسومة بنزهة الأنظار فی فضل علم التاریخ و الأخبار،
صنعاء: مکتبة الثقافة الدینیة.
‏‫ولاتی، محمد یحیی بن محمد (1990)، الرحلة الحجازیة، مصحح: محمد حجی، بیروت: دارالغرب الاسلامی.