شیعه پژوهی

شیعه پژوهی

پیشینه شناسی پیوندهای تشیع و شعر پارسی در سده چهارم تا ششم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار دانشکده علوم انسانی، دانشگاه دامغان، دامغان، ایران
2 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران
چکیده
در بررسی اوضاع مذهبی سده چهارم تا ششم ایران، روزگار شهریاران خاندان سامان و دودمان بویه در آغاز سده چهارم، عصر آزادی اندیشه‌ها در ایران (با ویژگی بی‌آزاری و نوازش آیین‌ها) است؛ اما با گذشت روزها و قدرت‌گرفتن ترکان غزنوی و سلجوقی، سخن‌سرایان شیعی گوشه‌گزین و خوار شدند. در بررسی این سه سده به نام‌های پرارزشی در تاریخ ادبیات برمی‌خوریم که دوستداران آل زهرا و نخستین و بزرگ‌ترین پاس‌دارنده باورهای تشیع بوده‌اند و با آنکه در درازنای زندگانی به تاوان مهر حیدر، جای و جاه‌شان ناشناخته و نادیده ماند، سرافرازی پناهندگی به ریسمان استوار احمدی را در کارنامه مینوی خویش دارند و از نامورترین چهره‌های ادبی این سرزمین به شمار می‌روند. در این نوشتار همراه با بررسی پیوستگی‌های تشیع و ادب فارسی و بازشناسی نمایندگان شایان نگرش تشیع در شعر فارسی این سه سده، گرایش‌های شیعیانه چند سراینده بانام و نشان‌گذار (رودکی، کسائی، ناصرخسرو، فردوسی، خاقانی و انوری) بررسی می‌شود.
بودن شماری از چامه‌گویان نامور ایران همچون رودکی، کسائی، فردوسی، ناصرخسرو و ... که از دید فنی و هنری پیشوا و پیش‌نشین سرودگویان زبان و ادب پارسی و از یاوران اهل‌بیت پاک و دوستدار اهل عبا بوده‌اند و در زمانه سختگیری بر شیعیان، با دلیری و بی‌باکی کم‌مانند مهربانی خود را به آل یاسین آشکار کرده‌اند، پرده‌ای از پیروزی معنوی مذهب تشیع را در آن روزگاران نمایان می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Tracing the Origings of the Connections between Shiism and Persian Poetry in Fourth-Sixth Century AH

نویسندگان English

Sajjad vaezi monfared 1
Abdolvahed Bameri 2
1 Assistant professor, School of Humanities, Damghan University,Damghan,Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran
چکیده English

In examining the religious circumstances of fourth to sixth-century Iran, the era of the Samanid and the Buyid dynasties at the beginning of the fourth century can be seen as an age of intellectual freedom in Iran (characterized by a tolerance and nurturing of various religious practices). However, as time passed and the Ghaznavid and Seljuk Turks gained power, Shia poets were marginalized and humiliated. In this study, we encounter notable figures in the history of literature who were ardent supporters of the Ahl al-Bayt and the earliest and greatest defenders of Shiite beliefs. Despite the fact that, due to their loyalty to the love of ʿAlī (Ḥaydar), their status remained unknown and overlooked during their lifetimes, they still carry the honor of seeking refuge in the unwavering faith of Aḥmad (the Prophet), and they are considered among the most prominent literary figures of this land. This article explores the connections between Shia Islam and Persian literature, identifying key Shia perspectives in the poetry of the fourth to sixth centuries AH. The Shiite leanings of several notable poets (Rūdakī, Kisāʾī, Nāṣir Khusraw, Firdawsī, Khāqānī, and Anwarī) are also examined. The presence of renowned Persian poets, such as Rūdakī, Kisāʾī, Firdawsī, Nāṣir Khusraw, and others—who, both in technical and artistic terms, were pioneers and forerunners of Persian poetry and staunch supporters of the Ahl al-Bayt—demonstrates the spiritual victory of Shia Islam in those difficult times. Even under harsh persecution of Shia Muslims, these poets boldly and fearlessly expressed their affection for the Prophet’s Household, thereby revealing a chapter of spiritual triumph of Shiite beliefs in those years.

کلیدواژه‌ها English

Shiism
Persian literature
Imami Shia
Persian poetry in the fourth century AH
Persian poetry in the fifth century AH
Persian poetry in the sixth century AH
اردستانی رستمی، حمیدرضا. (1394 هـ.ش). «فردوسی، ناصرخسرو و اسماعیلیه». پژوهش‌نامه ادب حماسی. س 11. ش 19. ص 67 - 98.
اته، هرمان. (2536 م). تاریخ ادبیات فارسی. ترجمه: رضازاده شفق. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
براون، ادوارد. (1358 هـ.ش). تاریخ ادبی ایران. ترجمه: علی‌پاشا صالح. ج 2. چ 1. تهران: امیرکبیر.
براون، ادوارد. (1361 هـ.ش). تاریخ ادبیات ایران از فردوسی تا سعدی نیمه نخست. ترجمه: فتح‌الله مجتبایی. چ 3. تهران: مروارید.
براون، ادوارد. (2536 م). تاریخ ادبی ایران. ترجمه: علی‌پاشا صالح. ج 1. چ 3. تهران: امیرکبیر.
برنجکار، رضا. (1398 هـ.ش). آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی. چ 27. قم: کتاب طه.
تقی‌زاده، سیدحسن. (1346 هـ.ش). بیست مقاله تقی‌زاده. چ 2. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
جمال‌الدین اصفهانی، محمد بن عبدالرزاق. (1362 هـ.ش). دیوان کامل استاد جمال‌الدین محمد بن عبدالرزاق اصفهانی. تصحیح و حواشی: حسن وحید دستگردی. چ 2. تهران: کتابخانه سنایی.
خاقانی شروانی، افضل‌الدین بدیل بن علی نجار. (1357 هـ.ش). دیوان اشعار خاقانی شروانی. به کوشش: سیدضیاءالدین سجادی. چ 2. تهران: زوار.
خاقانی شروانی، افضل‌الدین بدیل بن علی نجار. (2536). گزیده اشعار خاقانی شروانی. به کوشش: سیدضیاءالدین سجادی. چ 2. تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
خاقانی شروانی، افضل‌الدین بدیل بن علی نجار. (2537). مثنوی تحفة العراقین. به اهتمام و تصحیح: یحیی قریب. چ 2. تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
خالقی مطلق، جلال. (1372 هـ.ش). گل رنج‌های کهن (برگزیده مقالات درباره شاهنامه فردوسی). چ 1. تهران: نشر مرکز.
درخشان، مهدی. (1364 هـ.ش). اشعار حکیم کسایی مروزی و تحقیقی در زندگانی و آثار او. تهران: دانشگاه تهران.
ریاحی، محمدامین. (1367 هـ.ش). کسایی مروزی: زندگی، اندیشه و شعر او. چ 1. تهران: توس.
زریاب خویی، عباس. (1374 هـ.ش). نگاهی تازه به مقدّمه شاهنامه: تن پهلوان و روان خردمند. به کوشش شاهرخ مسکوب. تهران: طرح نو.
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1381 هـ.ش). تاریخ مردم ایران. ج 2. چ 7. تهران: امیرکبیر.
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1386 هـ.ش). آشنایی با تاریخ ایران. چ 1. تهران: سخن.
شبلی نعمانی، محمد. (1363 هـ.ش). شعر العجم. ترجمه: سیدمحمدتقی فخر داعی گیلانی. ج 1. چ 2. تهران: دنیای کتاب.
شهیدی، سیدجعفر. (1364 هـ.ش). شرح لغات و مشکلات دیوان انوری. چ 2. تهران: علمی و فرهنگی.
شوشتری، قاضی سیدنورالله. (1354 هت.ش). مجالس المؤمنین. ج 2. تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه.
شیرازی (معصوم‌علی‌شاه)، محمد معصوم. [بی‌تا]. طرائق الحقائق. تصحیح: محمدجعفر محجوب. ج 2. تهران: کتابخانه سنایی.
صفا، ذبیح‌الله. (1371 هـ.ش). تاریخ ادبیات در ایران. ج 1. چ 12. تهران: فردوس.
صفا، ذبیح‌الله. (1378 هـ.ش). تاریخ ادبیات در ایران. ج 2. چ 14. تهران: فردوس.
عوفی، محمد. (1361 هـ.ش). لباب الالباب. به سعی و اهتمام: ادوارد براون. چ 1. تهران: کتاب‌فروشی فخر رازی.
غزنوی، سیدحسن. (1362 هت.ش). دیوان سید حسن غزنوی ملقب به اشرف. تصحیح: سیدمحمدتقی مدرس رضوی. چ 2. تهران: اساطیر.
فردوسی، ابوالقاسم. (1397 هـ.ش). مقدمه شاهنامه. به اهتمام سیدمحمد دبیرسیاقی. چ 6. تهران: قطره.
فروزان‌فر، بدیع‌الزمان. (1358 هـ.ش). سخن و سخنوران. چ 3. تهران: خوارزمی.
فروزانی، سیدابوالقاسم. (1394 هـ.ش). سلجوقیان: از آغاز تا فرجام. چ 2. تهران: سمت.
فروزانی، سیدابوالقاسم (1395 هـ.ش). غزنویان: از پیدایش تا فروپاشی. چ 8. تهران: سمت.
قبادیانی یمگانی، ناصرخسرو. (1370 هـ.ش). دیوان ناصر خسرو. تصحیح: مجتبی مینوی و مهدی محقق. چ 4. تهران: دانشگاه تهران.
قبادیانی یمگانی، ناصرخسرو. (1372 هـ.ش). گزینه اشعار ناصرخسرو. انتخاب و شرح: جعفر شعار. چ 1. تهران: قطره.
قزوینی رازی، عبدالجلیل. (1371هـ 1331هـ.ش). کتاب النقض: معروف به بعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروافض. تصحیح: سیدجلال‌الدین حسینی ارموی معروف به محدث. تهران: انجمن آثار ملی.
قوامی رازی. (1374هـ 1334هـ.ش). دیوان شرف‌الشعراء بدرالدین قوامی رازی. تصحیح و اهتمام: میرجلال‌الدین حسینی ارموی. تهران: چاپ‌خانه سپهر.
کزازی، میرجلال‌الدین. (1368 هـ.ش). رخسار صبح. چ 1. تهران: نشر مرکز.
کزازی، میرجلال‌الدین. (1393 هـ.ش). نامه باستان: ویرایش و گزارش شاهنامه فردوسی(جلد اول: از آغاز تا پادشاهی منوچهر). چ 9. تهران: سمت.
محقق، مهدی. (1368 هـ.ش). تحلیل اشعار ناصرخسرو. چ 5. تهران: دانشگاه تهران.
محقق، مهدی. (1382 هـ.ش). نخستین بیست گفتار در مباحث علمی و فلسفی کلامی و فرق اسلامی. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی، دانشگاه تهران و دانشگاه مک‌گیل.
محیط طباطبایی، محمد. (1369 هـ.ش). فردوسی و شاهنامه. چ 1. تهران: امیرکبیر.
مقصود، جواد. (1354 هـ.ش). شرح احوال و آثار و دوبیتی‌های باباطاهر عریان. چ 2. تهران: انجمن آثار ملی.
مهدوی دامغانی، احمد. (۱۳۷۲ هـ.ش). «مذهب فردوسی». ایران‌شناسی. س ۵ ش۱ (۱۷). ص ۲۰ - ۵۳.
نظامی عروضی سمرقندی، احمد بن عمر بن علی. (1368 هـ.ش). کلیات چهارمقاله. سعی و اهتمام و تصحیح: محمد بن عبدالوهاب قزوینی. چ 3. تهران: کتاب‌فروشی اشراقی.
نفیسی، سعید. (1336 هـ.ش). محیط زندگی و احوال و اشعار رودکی. چ 2. تهران: ابن‌سینا.