شیعه پژوهی

شیعه پژوهی

کاوشی در سیر القاب امام جعفربن محمد(ع) و چگونگی لقب یافتن ایشان به صادق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
حسین قاضی خانی
استادیار گروه تاریخ تشیع، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم،ایران
چکیده
«لقب» عنوانی است برگرفته از وجود صفتی در فرد که بر او اطلاق می‌شود. در منابع برای امام جعفر بن محمد (ع) مانند دیگر امامان لقب‌های فراوانی ذکر شده است؛ اما پرسش آن است که اولاً کدام‌یک از این القاب در منابع کهن آمده‌اند؟ و از میان آنها کدام لقب از دیرینگی و کاربست‌ بیشتری برخوردار است؟ دیگر اینکه ملقب‌شدن حضرت به آن عنوان به چه سبب بوده است؟ این نوشتار در راستای پاسخگویی به این پرسش‌ها، نخست با رجوع به منابع کهن بر اساس سیر زمانی نگارش منابع، القاب مطرح درباره حضرت استقرا و کهن‌ترین و پرکاربردترین آنها را مشخص کرده است؛ سپس دیدگاه‌های مطرح‌شده درباره چگونگی ملقب‌شدن امام به صادق را مورد بررسی و نقد قرار می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد لقب «صادق» کهن‌ترین و پرکاربردترین لقب حضرت بوده است و سبب آن نیز برآمده از اعتماد به صدق سخن در حدیث، در بستر علمی عصر امام ششم است.
کلیدواژه‌ها
جعفربن محمد(ع)
صادق
لقب
مدینه
موضوعات

عنوان مقاله English

An Inquiry into the Titles of Imam Jaʿfar b. Muḥammad and How He Came to Have the Title “al-Ṣādiq”

نویسنده English

hossein ghazikhani
Assistant Professor, Department of Shiite History, Islamic Sciences and Culture Academy, Qom, Iran
چکیده English

The title is a designation derived from a characteristic found in an individual, which is then applied to them. In historical sources, Imam Jaʿfar b. Muḥammad, like other Imams, has been attributed numerous titles. The question, however, is twofold: first, which of these titles appear in early sources? And among them, which is the oldest and most commonly used? Secondly, what was the reason for the Imam being given this particular title? This article, in an attempt to answer these questions, first examines early sources in chronological order, identifying the earliest and widely used titles attributed to the Imam. It then reviews and critiques the views on the reasons behind the Imam’s being called "al-Ṣādiq." The findings indicate that the title "al-Ṣādiq" is the oldest and most commonly used title for the Imam, and its origin stems from the trust in the truthfulness of his speech in the context of the scholarly environment of the time of the sixth Imam.

کلیدواژه‌ها English

Jaʿfar b. Muḥammad
al-Ṣādiq
title
Medina
ابن‌اثیر، عزالدین علی‌ بن ابی‌الکرم. (1385 هـ.ش). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
ابن‌تغری بردی، جمال‌الدین یوسف. (1392 هـ.ش). النجوم الزاهرة فی ملوک المصر و القاهرة. قاهره: وزارة الثقافة و الإرشاد القومی - المؤسسة المصریة العامة.
ابن‌خشاب بغدادی، عبدالله‌ بن نصر. (1422 هـ). تاریخ موالید الأئمة و وفیاتهم در مجموعه النفیسه فی تاریخ الأئمه. بیروت: دار القاری.
ابن‌شهر‌آشوب مازندرانی، محمد بن علی. (1379 هـ.ش). مناقب آل ابی‌طالب. قم: علامه.
ابن‌قتیبة، ابومحمد عبدالله ‌بن مسلم. (1992 م). المعارف. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
ابن‌کلبی، هشام‌ بن محمد. (1425 هـ). نسب معد و الیمن الکبیر. بیروت: عالم الکتب.
ابوالفرج اصفهانی، علی ‌بن حسین. [بی‌تا]. مقاتل الطالبیین. بیروت: دار المعرفة.
ابونصر بخاری، سهل بن عبدالله. (1413 هـ). سر السلسلة العلویة فی انساب السادة العلویة. قم: شریف الرضی.
ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله. [بی‌تا]. حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء. قاهره: دار ام‌القری.
احمد بن حنبل، ابوعبدالله. [بی‌تا]. مسند احمد. بیروت: دار صادر.
اسکافی، محمد بن همام ‌بن سهیل. (1422 هـ). منتخب الأنوار. قم: دلیل ما.
بخاری، محمد بن اسماعیل. (1401 هـ). صحیح البخاری. بیروت: دار الفکر.
___________. [بی‌تا]. التاریخ الکبیر. دیار بکر: المکتبة الأسلامیة.
برقی، احمد بن محمد. (1371 هـ.ش). المحاسن. قم: دار الکتب الإسلامیه.
بلاذری، احمد بن یحیی. (1417 هـ). کتاب جمل من انساب الأشراف. بیروت: دار الفکر.
پاکتچی، احمد. (1389 هـ.ش). مدخل «جعفر صادق (ع)»، در: دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. ج 18. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
جاحظ، عمرو بن بحر. (2002 م). رسائل الجاحظ، الرسائل السیاسیه. بیروت: دار و مکتبه الهلال.
حسینیان مقدم، حسین. (1398 هـ.ش). تاریخ اسلام2(بخش امام صادق(ع)). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
حلی، علی بن یوسف. (1408 هـ). العدد القویة لدفع المخاوف الیومیه. قم: مکتبه آیت‌الله مرعشی (ره).
خصیبی، حسین بن حمدان. (1419 هـ). الهدایه الکبری. بیروت: البلاغ.
راغب اصفهانی، حسین ‌بن محمد. (1412 هـ). مفردات الفاظ القرآن. لبنان - سوریه: دار العلم - الدار الشامیه.
راوندی، قطب‌الدین سعید بن هبة الله. (1409 هـ). الخرائج و الجرائح. قم: مدرسه الإمام المهدی (عج).
___________.  (1422 هـ). القاب الرسول (ص) و عترتة در مجموعة النفیسه فی تاریخ الأئمه. بیروت: دار القاری.
زرندی حنفی، محمد بن یوسف. (1425 هـ). معارج الوصول الی معرفة آل الرسول و البتول. [بی‌جا]: مجمع احیاء الثقافه الإسلامیه.
سبحانی، جعفر. (1421 هـ). الأضواء علی عقائد شیعة الإمامیه. تهران: مشعر.
سبط بن الجوزی. (1418 هـ). تذکرة الخواص. قم: رضی.
سمعانی، عبدالکریم. (1962 م). الأنساب. حیدرآباد: مجلس دایرةالمعارف العثمانیه.
شافعی، محمد بن طلحه. (1419 هـ). مطالب السؤول فی مناقب آل‌الرسول. بیروت: البلاغ.
شریف مرتضی، علی بن حسین. (1405 هـ). رسائل شریف مرتضی. قم: دار القرآن الکریم.
صدوق، محمد بن علی. (1376 هـ.ش). الأمالی. تهران: کتابچی.
صدوق، محمد بن علی. (1385 هـ.ش). علل الشرایع. قم: داوری.
صدوق، محمد بن علی. (1395 هـ.ش). کمال الدین و تمام النعمه. تهران: اسلامیه.
صدوق، محمد بن علی. (1396 هـ.ش). فضائل الأشهر الثلاثة. قم: داوری.
صفار، محمد بن حسن (1404 هـ). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد (ص). قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
طبرسی (امین‌الإسلام)، فضل بن حسن. (1417 هـ). إعلام الوری بأعلام الهدی. قم: آل البیت.
طبری آملی، محمد بن جریر رستم. (1413 هـ). دلائل الإمامه. قم: بعثت.
طبری، محمد بن جریر. (1387 هـ.ش). تاریخ الأمم و الملوک. بیروت: دار التراث.
طوسی، محمد بن حسن (1373 هـ.ش). رجال الطوسی. قم: جماعة المدرسین فی حوزه العلمیه بقم.
___________.  (1414 هـ). الأمالی. قم: دار الثقافه.
عبدالکریم بن طاووس. [بی‌تا]. فرحةالغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی‌بن ابی‌طالب (ع). قم: رضی.
عیاشی، محمد بن مسعود. (1380 هـ.ش). تفسیر العیاشی. تهران: المطبعة العلمیه.
فاکهی، محمد بن اسحاق. (1424 هـ). اخبار مکة فی قدیم الدهر و حدیثه. مکه: مکتبة الاسدی.
قمی، شیخ عباس. (1379 هـ.ش). منتهی الأمال فی تواریخ النبی و الآل. قم: دلیل ما.
قمی، علی‌ بن ابراهیم. (1404 هـ). تفسیر القمی. قم: دار الکتاب.
کشی، محمد بن عمر (تلخیص شیخ طوسی). (1409 هـ). اختیار معرفة الرجال «المعروف برجال الکشی». مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407 هـ). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
مامقانی، محمدرضا. (1421 هـ). الکنی و الألقاب التی یعبّر بها فی الأخبار عن الرسول و الأئمة الأطهار. قم: مولود کعبه.
محسن امین عاملی. (1403 هـ). اعیان الشیعه. بیروت: دار التعارف.
المزی، یوسف ‌بن عبدالرحمن. (1413 هـ). تهذیب الکمال. بیروت: مؤسسة الرساله.
مسعودی، علی ‌بن حسین. (1409 هـ). مروج الذهب و معادن الجوهر. قم: دار الهجره.
معروف حسنی، هاشم. (1382 هـ.ش). سیرة الأئمة الإثنی عشر. نجف: المکتبة الحیدریه.
مفید، محمد بن محمد. (1413 هـ) (الف). الأمالی. قم: کنگره شیخ مفید.
___________.  (1413 هـ) (ب). المقنعه. قم: کنگره شیخ مفید.
موصلی، عم ربن محمد بن عبدالواحد. (1422 هـ). مناقب آل محمد المسمی بالنعیم المقیم لعترة النبأ العظیم. بیروت: موسسه الأعلمی.
نجاشی، احمد بن علی. (1365 هـ.ش). رجال النجاشی. قم: جماعة المدرسین فی حوزة العلمیه بقم.
یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب. [بی‌تا]. تاریخ الیعقوبی. بیروت: دار صادر.