شیعه پژوهی

شیعه پژوهی

مطالعۀ پیشینۀ مذهبی-تاریخی نماز عطیه بر پایۀ منابع برجای‌مانده از دورۀ آل‌بویه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران
2 استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران
3 استادیار گروه باستان‌شناسی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران
چکیده
نماز عطیه یا نماز جعفر طیار یکی از نماز­های شناخته شدۀ مسلمانان و منسوب به جعفر طیار، برادر امام علی (ع) است. با وجود آنکه روایت­های مذهبی به­خوبی در ارتباط با این نماز مطالبی را بیان کرده­اند؛ اما تاکنون اهمیت این نماز از حیث آثار مادی به­جای­مانده از آن مورد مطالعه قرار نگرفته است. از همین روی ضرورت دارد پرسش­هایی همچون اهمیت و جایگاه این نماز در نگاه مسلمانان صدر اسلام و نمودهای مادی آن مورد مطالعه قرار گیرد. هدف اصلی این پژوهش بررسی و مطالعۀ اهمیت نماز عطیه در قرون اولیۀ اسلامی است که بر پایۀ بررسی استنادات منابع مذهبی، تاریخی و برخی شواهد باستان­شناسی صورت می­پذیرد.
 در نتیجۀ این پژوهش چنین مشخص می­شود که نماز عطیه نه­تنها از نماز­های بسیار معتبر محسوب می شود و به­دفعات در منابع مکتوب بدان اشاره شده است؛ بلکه در برخی از کتیبه­های چوبی به­کاررفتۀ در دورۀ آل­بویه نیز می­توان نمودی از آن را ملاحظه کرد که به سفارش امیر عضد­الدولۀ دیلمی ساخته شده بودند. با توجه به این موارد چنین می­توان بیان کرد که این نماز از قرون اولیۀ اسلامی به ­بعد، جایگاهی ویژه نزد بسیاری از مردم عادی و حتی حاکمان وقت، داشته است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Study of the Religious-Historical Background of ʿAṭiyya Prayer According to Sources from the Buyid Era

نویسندگان English

Shahram Rahnama 1
Mehrdad Amiri 2
Hossein Sedighian 3
1 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Lorestan University, Khorramabad, Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, Lorestan University, Khorramabad, Iran
3 Assistant Professor, Department of Archeology, Lorestan University, Khorramabad, Iran
چکیده English

The ʿAṭiyya prayer, attributed to Jaʿfar al-Ṭayyār, Imam ʿAlī’s brother, is a widely recognized form of prayer among Muslims. While there is extensive information about this prayer in hadiths, its material significance and historical impact have not been thoroughly studied. This research aims to explore the importance of the ʿAṭiyya prayer in early Islamic centuries through religious sources, historical records, and archaeological evidence. It demonstrates that the ʿAṭiyya prayer is not only one of the most recognized prayers, frequently cited in written sources, but also that its manifestations can be found in wooden inscriptions from the Buyid era, specifically commissioned by Amīr ʿAḍud al-Dawla al-Daylamī. Thus, it can be concluded that this prayer held significant importance among both the general public and rulers from the early Islamic period.

کلیدواژه‌ها English

ʿAṭiyya prayer
Islam
written sources
Buyid dynasty
آل­یاسین، محمدحسن (1371)، تاریخ حرم کاظمین، ترجمۀ غلام­رضا اکبری، مشهد: انتشارات کنگرۀ جهانی حضرت رضا (ع).
ابن­الاثیر، عزالدین ابوالحسن­ على ­بن ­محمد الجزرى (1409)، أسد الغابة فی معرفة الصحابه، ج 2 و 3، بیروت: نشر دارالفکر.
ابن­بابویه، محمد بن­ علی، (1363)، من لا یحضره الفقیه، مقدمه و تصحیح علی­اکبر غفاری، قم: نشر جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة قم و مؤسسة النشر الإسلامی.
ابن­حجر عسقلانی، احمدبن­علی (1415)، الإصابة فی تمییز الصحابه، بیروت: نشر دارالکتاب العربی.
ابن­سعد، محمد ­بن­ سعد (1410)، الطبقات الکبری، محقق محمد عبدالقادر عطا، بیروت: نشر دارالکتاب العلمیة.
ابن­عبدالبر، یوسف ­بن­ عبدالله‏ (1412)، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، تحقیق علی­محمد البجاوی، بیروت: نشر دارالجیل.
ابن­العربی، ابوعبد­الله محمد بن­ علی­ بن­ محمد (1392)، فتوحات مکیه، تهران: نشر مولی.
ابن­عنبه حسنی، سیداحمد بن­ علی (1417)، عمدة الطالب فی أنساب آل أبی طالب‏، قم: انتشارات انصاریان.
ابواسماعیل­ بن ­ناصر بن­ طباطبا (1377)، مهاجران آل ابو­طالب، ترجمۀ محمدرضا عطایی، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
ابوعمر یوسف ­بن­ عبدالله­ بن ­محمد ­بن­ عبدالبر (1412)، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، تحقیق على­محمد البجاوى، بیروت:
نشر دارالجیل.
ابوالفتوح رازی، حسین­ بن­ علی (1376)، روض­ الجنان و روح­ الجنان فی تفسیر القرآن، تصحیح محمد­جعفر یاحقی، مشهد:
انتشارات آستان قدس رضوی.
ابونعیم، احمد بن­ عبدالله الاصبهانی (بی­تا)، حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء، تحقیق و تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی‏، قاهره:
دار أم القراء للطباعة و النشر.
امامی­فر، علی (1383)، تاریخ­نگاران شیعه تا پایان قرن هفتم هجری، قم: نشر پارسایان.
بلر، شیلا (1396)، نخستین کتیبه­ها در معماری دوران اسلامی ایران، ترجمۀ مهدی گلچین عارفی، تهران: نشر فرهنگستان
هنر.
بهرامیان، علی (1398)، مدخل جعفر بن ابی ­طالب، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج4، تهران: انتشارات مرکز دایرةالمعارف بزرگ
اسلامی.
تندرو، مهسا؛ خزایی، محمد (1400)، مطالعۀ تطبیقی طراحی و ساختار تزیینی کتیبه­های کوفی آثار دورۀ آل­بویه (درِ چوبی موزۀ
ملی ایران و الواح چوبی آستان امام علی در موزۀ عربی قاهره)، نشریۀ هنرهای صناعی ایران، دوره4، ش2، ص 5 – 18.
جعفریان، رسول (1387)، تاریخ تشیع در ایران، تهران: نشر علم.
حر عاملی، محمد بن­ حسن (1386)، وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشیعة، تهران: انتشارات کتابچی.
خمینی، روح­الله (1392)، تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
راوندی کاشانی، فضل­الله ­بن­ علی‌ (بی­تا)، النوادر، محقق و مصحح احمد صادقی اردستانی، قم: نشر دارالکتاب.
رضایی باغبیدی، حسن (1393)، سکه­های ایران در دورۀ اسلامی از آغاز تا برآمدن سلجوقیان، تهران: انتشارات سمت.
روح­فر، زهره (1380)، نگاهی بر پارچه­بافی دوران اسلامی، تهران: انتشارات سمت.
زارع خلیلی، مریم و همکاران (1399)، بررسی نقش و نوشتار در منسوجات آل­بویه: (مطالعۀ موردی: پارچه‌های مکشوفه در
آرامگاه بی­بی شهربانو و نقاره­خانۀ شهر ری)، مجلۀ هنر­های صناعی ایران، سال3، ش2، ص 95 – 108.
شیخ صدوق، محمد­ بن­ علی ­بن­ بابویه (1385)، من لا یحضره الفقیه. ترجمۀ محمدجواد غفاری، 6ج، تهران: نشر دار­الکتب
الاسلامیه.
شیخ طبرسی (1365)، مکارم الاخلاق، ترجمۀ ابراهیم میرباقری، 2ج، تهران: انتشارات فراهانی.
علامه حلی، حسن (1412)، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب ، مشهد: نشر مجمع البحوث الاسلامیه.
غضنفری، علی (1388)، مبانی تشیع در منابع تسنن، قم: نشر اسوه.
فقیهی، علی­اصغر (1347)، شاهنشاهی عضد­الدوله: چگونگی فرمانروایی عضد­­الدولۀ دیلمی و بررسی اوضاع ایران در زمان آل­-
بویه، تهران: نشر مطبوعاتی اسماعیلیان.
فقیهی، علی­اصغر (1378)، تاریخ آل­بویه. تهران: انتشارات سمت.
قمی، عباس (1402)، سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار مع تطبیق النصوص الواردة فیها علی بحار الأنوار، تهران: مطبعة
الفراهانی.
قوچانی، عبد­الله (1366)، تحقیقی بر چوب­نوشته­های ایران، مجلۀ معماری و هنر ایران، ش2، ص 47 – 58.
کرمر، جوئل (1375)، احیای فرهنگی در عهد آل­بویه، ترجمۀ سعید حنائی کاشانی، تهران: نشر دانشگاهی.
کلینی، محمد بن­ یعقوب (1369)، اصول کافی، ترجمۀ سیدجواد مصطفوی، 4ج، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
مجلسی، محمدباقر بن­ محمدتقی (1388)، بحار الأنوار، 110ج، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
موحد ابطحی، حجت (1365)، آشنایی با حوزه­های علمیۀ شیعه در طول تاریخ، اصفهان: انتشارات حوزۀ علمیۀ اصفهان.
مهجور، فیروز؛ عیدی­پور، زهرا (1396)، بررسی مستند پیشینۀ تشیع در استان فارس بر اساس کتیبه‌های آثار چوبی دوران اسلامی،
فصلنامۀ علمی پژوهشی شیعه­شناسی، سال15، ش57، ص 159 – 188.
هاشم­ معروف­الحسنی (1379)، جنبش­های شیعی در تاریخ اسلام، ترجمۀ محمدصادق عارف، مشهد: انتشارات آستان قدس
رضوی.