دانشگاه ادیان و مذاهب شیعه پژوهی 2423-4125 12 29 2026 02 20 A Comparative Study of Qur'anic Political Rationality in the Discursive System of the Islamic Revolution with Jihadi Fundamentalism in Contemporary Takfiri Movements مطالعۀ تطبیقی عقلانیت سیاسی قرآنی در منظومۀ گفتمانی انقلاب اسلامی با بنیادگرایی جهادی در جریان‌های تکفیری معاصر 197 226 251891 FA صادق زهرایی دانشجوی دکتری الهیات، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران 0009-0003-3816-8554 علی رجب زاده آلمالو استادیار گروه معارف؛ دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران 0000-0002-1675-3096 عنایت شریفی استاد گروه معارف؛ دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران 0000-0002-1622-539X عبدالمطلب عبدالله دانشیارگروه معارف؛ دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران 0000-0002-6824-017X Journal Article 2025 10 20 The present study, entitled "A Comparative Study of Qur'anic Political Rationality in the Discursive System of the Islamic Revolution with Jihadi Fundamentalism in Contemporary Takfiri Movements," seeks to analyze how the political teachings of the Qur'an are interpreted and applied within two opposing and competing readings of contemporary political Islam. The significance and necessity of this research arise from the fact that the discursive encounter between these two rationalities is not merely an intellectual or theological dispute, but rather a field of strategic contestations over the identity of the Islamic ummah, the regional political order, and the legitimate interpretation of the Qur'an in the contemporary era, particularly in light of the expansion of extremism and the instrumental misuse of Qur'anic verses by Takfiri movements to justify violence and instability in Muslim societies. The research method employed is descriptive-analytical. The findings indicate that Qur'anic political rationality within the intellectual framework of the Islamic Revolution is grounded in three pillars: ijtihad-based rationality, monotheistic human-centeredness, and resistance-oriented civilization-building. It seeks to present a reading of political Islam that harmonizes tradition and modernity, adapting to the exigencies of the time and the needs of Islamic societies. In contrast, Takfiri jihadi rationality, by excluding collective reason, denying historical ijtihad, and emphasizing rigid literalism, has created a fertile ground for structural violence and the rejection of any dissenting opinion, effectively becoming an ideological instrument of domination and chaos in the region. Thus, the comparative analysis of the two discourses reveals not only a contradiction in epistemological foundations but also divergences in political objectives, the role of humanity, the approach to adversaries, and the hermeneutics of the verses on jihad and <em>wilayah</em>. The present study endeavors to demonstrate that the Qur'an, contrary to the violence-laden interpretation of Takfiri currents, can provide a foundation for rational, ethical, and democratic order in the contemporary world. The discourse of the Islamic Revolution, by harnessing this interpretive capacity, has taken a significant step toward the reconstruction of Islamic civilization, whereas jihadi fundamentalism constitutes a dangerous deviation from Qur'anic rationality—one that, rather than representing a return to authentic Islam, is better understood as a radical reaction to modernity and the failures of Islamic states. <span lang="FA">پژوهش حاضر با عنوان «مطالعۀ تطبیقی عقلانیت سیاسی قرآنی در منظومۀ گفتمانی انقلاب اسلامی با بنیادگرایی جهادی در جریان‌های تکفیری معاصر» درصدد واکاوی چگونگی تفسیر و به‌کارگیری آموزه‌های سیاسی قرآن در دو قرائت متقابل و رقابت‌گر از اسلام سیاسی معاصر است. اهمیت و ضرورت این پژوهش از آنجا ناشی می‌شود که مواجهۀ گفتمانی میان این دو عقلانیت، نه‌صرفاً نزاعی فکری یا کلامی، بلکه میدانی از منازعات راهبردی بر سر هویت امت اسلامی، نظم سیاسی منطقه و تفسیر مشروع از قرآن در دوران معاصر است. با توجه به گسترش پدیدۀ افراط‌گرایی و سوءاستفادۀ جریان‌های تکفیری از آیات قرآن برای توجیه خشونت و بی‌ثباتی در جوامع اسلامی، اهمیت این پژوهش دوچندان می‌شود. روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی-تحلیلی است. </span><br><span lang="FA">یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که عقلانیت سیاسی قرآنی در منظومۀ فکری انقلاب اسلامی، بر سه محور عقلانیت اجتهادی، انسان‌محوری توحیدی، و تمدن‌سازی مقاومتی استوار است و در پی آن است که با ترکیب سنت و نوگرایی، قرائتی سازگار با الزامات زمانه و نیازهای جوامع اسلامی از قرآن سیاسی ارائه دهد؛ در‌حالی‌که عقلانیت جهادی تکفیری، با حذف عنصر عقل جمعی، انکار اجتهاد تاریخی، و تأکید بر ظاهرگرایی سخت‌گیرانه، بستری برای خشونت ساختاری و طرد هرگونه دیگراندیشی فراهم آورده و در عمل به ابزار ایدئولوژیک سلطه و آشوب در منطقه بدل شده است. از‌این‌رو، تحلیل تطبیقی دو گفتمان، نه‌تنها تضاد در مبانی معرفتی، بلکه تفاوت در غایت سیاسی، نقش انسان، شیوۀ مواجهه با دشمن و تأویل آیات جهاد و ولایت را آشکار می‌سازد. پژوهش حاضر تلاش دارد نشان دهد که قرآن، برخلاف تفسیر خشونت‌زای جریانات تکفیری، می‌تواند بنیانی برای نظم عقلانی، اخلاقی و مردم‌سالار در جهان معاصر فراهم آورد و گفتمان انقلاب اسلامی با بهره‌گیری از این ظرفیت تفسیری، در مسیر بازسازی تمدن اسلامی گامی جدی برداشته است؛ در‌حالی‌که بنیادگرایی جهادی، انحرافی خطرناک از عقلانیت قرآنی محسوب می‌شود که بیش از آنکه بازگشتی به اسلام اصیل باشد، نوعی واکنش رادیکال و واکنشی به مدرنیته و ناکامی‌های دولت‌های اسلامی تلقی می‌گردد.</span><strong style="mso-bidi-font-weight: normal;"> </strong> https://shia.urd.ac.ir/article_251891_64334110c41099693a9e9dcc61831911.pdf