دانشگاه ادیان و مذاهب شیعه پژوهی 2423-4125 12 29 2026 03 20 Shi'i Identity in the Qajar Period Based on European Travelogues: Identity-Forming Elements, Characteristics, and Its Impact on Encounters with Foreigners هویت شیعی در دورۀ قاجار براساس سفرنامه‌های اروپاییان: عناصر هویت‌بخش، شاخصه‌ها و تأثیر آن در برخورد با بیگانگان 65 92 235927 FA مهرداد دیوسالار دانش آموخته دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران سیدرضی قادری دانش آموخته دکتری فلسفه اخلاق، دانشگاه باقرالعلوم (ع)، قم، ایران Journal Article 2023 11 04 The emergence of a political Shi'i identity in the contemporary period, given its historical antecedents, constituted an inevitable transformation. This study examines the identity formed during the Qajar era through the manifestations and characteristics of the Shi'i faith, and further explores the influence of this identity formation on the attitudes of Iranians toward their own society, as well as their modes of engagement with religious minorities and Europeans. The documentary basis of this research consists of the writings of European travelers who visited Iran during the Qajar period and produced valuable accounts of various regions of the country and its people. Due to their interactions with diverse strata of Iranian society—ranging from commoners to elites—and their lack of affiliation with official Qajar institutions, these travelers recorded particularly insightful information. The present study seeks to evaluate these accounts employing a descriptive-analytical methodology. Identifying the Shi'i identity of Iranians in the Qajar era can prove instrumental in understanding processes of political, social, and cultural identity formation, particularly with regard to the political agency of Iranians and its consequences; hence, an examination of this subject appears imperative. Beyond investigating the components and characteristics of identity formation, the primary concern of this research is to analyze the influence of Qajar-era Iranian attitudes on the shaping of Shi'i identity, as well as to examine the effect of this identity formation on their perceptions and actions toward Europeans and religious minorities. The scholarly findings indicate that the Shi'i identity of Iranians during the Qajar period played a significant role in shaping their attitudes toward foreigners. By virtue of the identity-forming characteristics of Shi'ism, Qajar-era Iranians maintained a sense of superiority over both foreigners and religious minorities. پیدایش هویت سیاسی شیعی در دورۀ معاصر، بنابر سابقۀ تاریخی آن تحول اجتناب‌ناپذیری بود. در این تحقیق، هویتِ شکل‌گرفته در دورۀ قاجار براساس مظاهر و شاخصه‌های مذهب شیعه بررسی می‌شود و همچنین، به تأثیر این هویت‌یابی بر نگرش آنان نسبت به جامعۀ ایرانی و نحوۀ مواجهه با اقلیت‌های مذهبی و اروپاییان پرداخته می‌شود. مبنایِ اسنادی این تحقیق، نوشته‌های سیّاحان اروپایی است که در دورۀ قاجار به ایران سفر کرده‌اند و گزارش‌های باارزشی از مناطق مختلف ایران و مردمان این دوره ارائه داده‌اند. آن‌ها به‌دلیل ارتباط با اقشار گوناگون جامعۀ ایران از مردم عادی تا نخبگان و نیز عدم وابستگی به نهادهای رسمی قاجاری، اطلاعات ارزشمندی را ثبت کرده‌اند. تحقیق پیشِ ‌رو به‌دنبال آن است که با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی به ارزیابی این گزارش‌ها بپردازد. شناسایی هویت شیعی ایرانی در دورۀ قاجار می‌تواند در فهم هویت‌یابی سیاسی و اجتماعی و فرهنگی، به‌ویژه کنشگری سیاسی ایرانیان و پیامدهای آن مؤثر و مفید باشد؛ ازاین‌رو پرداختن بدان ضروری به نظر می‌رسد. مسئلۀ اصلی این تحقیق، افزون‌بر بررسی مؤلفه‌ها و شاخصه‌های هویت‌یابی، واکاوی تأثیر نگرش ایرانیانِ دورۀ قاجار بر شکل‌گیری هویت شیعی و نیز بررسی اثر این هویت‌یابی بر نگرش و کنش آنان در برابر اروپاییان و اقلیت‌های مذهبی است. یافته‌های علمی پژوهش نشان می‌دهد که هویت شیعی ایرانیانِ دورۀ قاجار نقش معناداری در شکل‌دهی به نگرش آنان نسبت به بیگانگان داشته است. ایرانیانِ دورۀ قاجار به‌واسطۀ شاخصه‌های هویت‌بخش شیعی، نوعی حس برتری نسبت به بیگانگان و اقلیت‌ها داشتند.

https://shia.urd.ac.ir/article_235927_df309cffcb7b3377e011d787c11be2e8.pdf