دانشگاه ادیان و مذاهب شیعه پژوهی 2423-4125 12 29 2026 03 20 Indicators of Rationalism in Classical Shi'ism شاخصه‌های عقل‌گرایی در تشیع کلاسیک 93 128 235926 FA محمدرضا حاتم پوری دانشجوی دکتری شیعه شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران سید ابوالحسن نواب استاد گروه مذاهب فقهی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران محمد جاوادان استادیار گروه شیعه شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران حمیدرضا شریعتمداری دانشیار گروه شیعه شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران Journal Article 2027 05 11 <span dir="RTL" lang="AR-SA"> </span> <span>The relationship between reason and scripture in religious knowledge constitutes one of the pivotal debates within the Imami intellectual tradition, and has historically given rise to two major approaches—namely, rationalism and scripturalism. This article undertakes a novel analysis of these two currents by employing a spectral approach, seeking to reconceptualize them not as discrete opposing camps but rather as a continuous epistemic spectrum. Through the categorization of conceptual and epistemological indicators of rationalism and scripturalism, and the analysis of the historical evolution of these two approaches, the present study demonstrates that Imami thought has consistently operated in a dynamic interplay between the preservation of religious scriptures and the active employment of reason in the interpretation and substantiation of doctrines. Furthermore, the positions of prominent figures within each current are examined and presented in comparative tables, while the proposed spectral model offers an analytical framework for a more nuanced understanding of the interaction between reason and scripture in the Imami tradition. The principal innovation of this article lies in its presentation of a continuous, indicator-based, and historically grounded analysis, which may contribute to a critical reassessment of the Shi'i epistemological heritage in addressing contemporary challenges.</span> <span dir="RTL" lang="AR-SA"> </span> <span lang="FA">مسئلۀ نسبت عقل و نص در معرفت دینی، یکی از مباحث کلیدی در سنت فکری امامیه به ‌شمار می‌آید و از دیرباز زمینه‌ساز پیدایش دو رویکرد مهم، یعنی عقل‌گرایی و نص‌گرایی، بوده است. این مقاله با رویکردی نوین و طیفی به تحلیل این دو جریان می‌پردازد و تلاش می‌کند آن‌ها را نه به‌صورت جبهه‌های منفک، بلکه به‌مثابۀ یک طیف معرفتی پیوسته بازخوانی کند. پژوهش حاضر با دسته‌بندی شاخصه‌های مفهومی و معرفت‌شناختیِ عقل‌گرایی و نص‌گرایی و تحلیل تحولات تاریخیِ این دو رویکرد، نشان می‌دهد که اندیشۀ امامیه همواره میان حفظ نصوص دینی و استفادۀ فعال از عقل، در تفسیر و اثبات آموزه‌ها در حرکت بوده است. افزون‌بر این، جایگاه شخصیت‌های شاخص هر جریان، تحلیل و در جداول تطبیقی معرفی شده و مدل طیفیِ طراحی‌شده، بستری تحلیلی برای فهم بهتر تعامل عقل و نص در سنت امامیه فراهم می‌آورد. نوآوری اصلی مقاله در ارائۀ تحلیل پیوستاری، شاخصه‌محور و تاریخمند است که می‌تواند به بازخوانی انتقادی میراث معرفتی شیعه در مواجهه با چالش‌های معاصر یاری رساند</span><span dir="LTR">.</span> https://shia.urd.ac.ir/article_235926_9bd77a4870cd8904cf268da222c5dd79.pdf