بررسی زمینه‌ها و راه‌های ورود تشیع به مغرب

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته دکتری تاریخ و تمدن اسلامی و مدرس گروه معارف دانشگاه آزاد اسلامی واحد خمین

2 استادیار گروه معارف، دانشگاه آزاد اسلامی واحد خمین

چکیده

اهالی مغرب پس از وقوع فتح اسلامی، مذهب مالکی را برگزیدند و بر اساس آن عمل کردند. به همین دلیل مجالی برای رشد و گسترش سایر مذاهب ایجاد نشد؛ اما منابع تاریخی حاکی از آن است که تشیع در میان اهالی مغرب، به‌خصوص بربرها، رسوخ کرد؛ چراکه آنها اهل ‌بیت (ع) و علویان را تنها ملجأ آرزوها و حقوق خود می‌دانستند. وانگهی استبداد سیاسی و فکری امویان و عباسیان مانع از فعالیّت امامان شیعه و علویان نشد و آنها از راه‌های مختلف درصدد تبلیغ تشیع در مغرب برآمدند. بنابراین، نفوذ تشیّع در مغرب، به زمان‌هایی قبل از قیام ادریسیان (172-375 ه.ق.) و فاطمیان (297-567 ه.ق.) باز می‌گردد. تشیع به سه شیوه یعنی از طریق بربرهای دوستدار اهل ‌بیت (ع)، داعیان امام صادق (ع) و علویان، به مغرب راه یافت و گسترش سریع دعوت فاطمیان در افریقیه و مغرب، حکایت از نفوذ تشیّع و آشنایی مغربیان با عقاید و افکار تشیّع دارد. بررسی زمینه‌ها و راه‌های ورود تشیّع به مغرب موضوع این نوشتار است که با استناد به منابع تاریخی و به شیوه توصیفی- تحلیلی و روش کتاب‌خانه‌ای بدان پرداخته خواهد شد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Investigation into Backgrounds and Pathways of Entering Shia to Morocco

نویسندگان [English]

  • Sohrab Eslami 1
  • Hasan Khosravi 2
1 Lecturer,Azad University of Khomein
2 Faculty member of Azad University of Khomein
چکیده [English]

After the Islamic conquest, Residents of Morocco chose Maliki madhhab as their own madhhab and acted according to its ideology. Thus, there was no opportunity for the development of other Islamic sects and school of Fiqh, but historical resources suggested that Shi`ism penetrated among the people of this region, since they considered Ahl-al-Bayt (AS) and Alavians as the only bulwark of their wishes and rights. Furthermore, political and intellectual autocracy of the Umayyad and Abbasid could not barricade the activation of the Shia imams and Alavians and by different ways they tried to promote Shi`ism in Morocco. Therefore, Shia penetration into Morocco, is traced back to the periods before uprisings of the Edrissian (172-375 AH) and the Fatimid (297-567 AH). Three different groups including Berberian advocates of Ahl-al-Bayt, proponents of Imam Sadiq (AS), and Alavians contributed to the introduction of Shi`ism in Morocco. The rapid spread of the Fatimid's Invitation in Africa and Morocco suggests the penetration of Shi`ism and the familiarity of Maghreb`s residents with Shiite beliefs and ideas. By resorting to historical resources and through a descriptive-analytical library approach, this paper aims at reviewing the backgrounds and pathways of entering Shi'ism to Morocco.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Shi`ism
  • Morocco
  • Alavians
  • Berber
  • Maleki development
  • practical rules

منابع

ابن ابّار، أبو عبدالله محمّد بن عبدالله (1987). الحلة السیراء، شرح حال المستنصر، تحقیق: حسین مونس، قاهره: الشرکة العربیة للطباعة والنشر، الطبعة الاولی.

ابن ابی ضیّاف، احمد (1963). اتحاف اهل الزمان باخبار تونس، تونس: بی‌نا.

ابن ابی‌زرع، علی ابن ابی‌زرع فاسی (1972). الأنیس المطرب بروض القرطاس فی أخبار ملوک المغرب و تاریخ مدینة فاس، رباط: دار المنصور.

ابن اثیر، عزالدین ابوالحسن علی بن محمّد (2003). الکامل فی التاریخ، تصحیح: محمّد یوسف دقاق، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الرابعة.

ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمّد (2003). العبر و دیوان المبتدء والخبر فی أیام العرب والعجم والبربر و من عاصرهم من ذی السلطان الاکبر، بیروت: دار الکتاب العلمیة، الطبعة الثانیة.

ابن زهره، تاج الدین بن محمد بن حمزه (1310). غایة الاختصار فی اخبار البیوتات العلویة، بولاق: الطبعة الاولی.

ابن زیری، عبدالله بن بلقین بن بادیس بن حبوس (1955). مذکرات الأمیر عبدالله المسماة بکتاب التبیان، تحقیق: لیفی بروفنسال، مصر: دار المعارف.

ابن طباطبا، ابو اسماعیل ابراهیم بن ناصر (1372). مهاجران ابوطالب، به انضمام کشف الارتیاب، ترجمه: محمدرضا عطایی، مشهد: آستان قدس رضوی، چاپ اول.

ابن عذاری مراکشی (1948). البیان المغرب فی اخبار الاندس والمغرب، تحقیق: ج. س. کولان، ا. لیفی پرونسال، لیدن.

ابن عنبه، جمال الدین احمد بن علی حسینی (1363). الفصول الفخریة، تصحیح: سید جلال‌الدین محدّث ارموی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

ابن عنبه، جمال الدین احمد بن علی حسینی (1417/1996). عمدة الطالب فی انساب آل ابی طالب، قم: مؤسسه انصاریان.

ابن فقیه همدانی، ابوبکر احمد بن محمد (1408). مختصر البلدان، بیروت: دار احیاء التراث العربی، الطبعة الاولی.

ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم (1373). المعارف، تحقیق: ثروه عکاشه، قم: منشورات رضی.

ابو ضیف، احمد (1983). اثر العرب فی تاریخ المغرب خلال عصری الموحدین و بنی مرین (524-827 ق)، بی‌جا: دار البیضاء، دار النشر المغربیه.

ابوزیدون، ودیع (2005). تاریخ الاندلس من الفتح الاسلامی حتی سقوط الخلافة فی قرطبة، عمان: الاهلیة للنشر والتوزیع.

ادریس، هادی روجی (1992). الدولة الصنهاجیة: تاریخ أفریقیا فی عهد بنی زیری من القرن العاشر إلی القرن الثانی عشر المیلادی، ترجمه: حمادی ساحلی، بیروت: دار الغرب الاسلامی، الطبعة الاولی.

اسماعیل، محمود (1976). «المالکیة والشیعة بأفریقیا إبان قیام الـدولة الفاطمیة»، المجلة التاریخیة المصریة، ش23، ص73-106.

اصطخری، ابراهیم بن محمد (1378). المسالک والممالک، به اهتمام: ایرج افشار، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

اصفهانی، ابوالفرج علی بن الحسین بن محمّد بن هیثم (بی‌تا). مقاتل الطالبیین، تحقیق: سید احمد صقر، نجف اشرف: مؤسسة النبراس.

بکری، ابوعبیده عبدالله بن عبدالعزیز بن محمّد (بی‌تا). المسالک والممالک، المغرب فی ذکر بلاد افریقیة والمغرب، تحقیق دوسلان، بغداد: مکتبة المثنی.

بلاذری، احمد بن یحیی بن جابر (1397). انساب الاشراف، تحقیق: محمد باقر المحمودی، الجزء الثالث، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، الطبعة الاولی.

بیصعین، عبدالکریم (بی‌تا). الصراع الفاطمی الاندلسی فی المغرب الأقصی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رباط: منتشرنشده.

بیلی، محمّد برکات (1993). التشیع فی بلاد المغرب الاسلامی حتی منتصف القرن الخامس الهجری، قاهره: دار النهضة العربیة.

جراری، عباس (1994). «الموحدون ثورة سیاسیة و مذهبیة»، مجلة المناهل، ش1.

جیالی، عبدالرحمن (1983). تاریخ الجزائر العام، بیروت: دار الثقافة، الطبعة السادسة.

خفاجی، کاظم عبدنتیش (1433). التشیع فی الاندلس منذ الفتح الاسلامیة حتی سقوط غرناطه 92-897 ق، بغداد: مؤسسة الرافد للمطبوعات. 

رازی، محمد بن سهل (1995). اخبار فخ و خبر یحیی بن عبدالله و اخیه ادریس بن عبدالله: انتشار الحرکة الزیدیة فی الیمن والمغرب والدیلم، تحقیق: ماهر جرّار، بیروت: دار المغرب الاسلامی.

ساعی، علی بن انجب (1309). مختصر اخبار الخلفاء، ج2، قاهره: بولاق، الطبعة الاولی.

سالم، سید عبدالعزیز (1982). تاریخ المغرب فی العصر الاسلامی، اسکندریه: مؤسسة شباب الجامعة، الطبعة الثانیة.

سلاوی، احمد بن خالد (2001). الاستقصاء لأخبار دول المغرب الأقصی، پژوهش: احمد ناصری، رباط: انتشارات وزارة الثقافة والاتصالات المغربیة.

شبستری، عبدالحسین (1379). مشاهیر شعراء الشیعة، قم: انتشارات امام علی (ع).

طالبی، محمّد (1995). الدولة الأغلبیة، ترجمه: منجی صیادی، بیروت: دار الغرب الاسلامی، الطبعة الثانیة.

طبری، ابوجعفر محمّد بن جریر (1964). تاریخ الرسل والملوک، تحقیق: ابی الفضل ابراهیم، قاهره: دار المعارف، الطبعة السادسة.

عبادی، احمد مختار (1958). «سیاسة الفاطمیین نحو المغرب والاندلس»، مجلة معهد الدراسات الاسلامیة، مادرید، ج6، ش1-2.

عبادی، احمد مختار (1978). فی تاریخ المغرب والاندلس، بیروت: دار النهضة.

عباس، خلیل هاشم؛ نصر الله، جواد منشد (2001). «کتاب الأنساب لابن عبدالحلیم دراسة فی منهجة و موارده»، مجلة آداب البصره، ش30.

عبدالحمید، سعد زغلول (1994). تاریخ المغرب العربی، اسکندریه: منشأه المعارف.

عدوی، احمد ابراهیم (1970). المجتمع المغربی مقوماته الاسلامیة والعربیة، قاهره: مکتبة الانجلو المصریة.

غالب، مصطفی (1965). تاریخ الدعوة الاسماعیلیة، بی‌جا: دار الاندلس، الطبعة الثانیة.

غلاب، عبد الکرم (2005). قراءة جیدة فی تاریخ المغرب العربی، بیروت: دار الغرب الاسلامی، الطبعة الاولی.

قاضی نعمان، ابو حنیفه نعمان محمّد بن تمیم مغربی (1970). افتتاح الدعوة؛ رسالة فی ظهور الدعوة العبیدیة الفاطمیة، بیروت: دار الثقافة، الطبعة الاولی.

قاضی نعمان، ابو حنیفه نعمان محمّد بن تمیم مغربی (1987). شرح الاخبار فی فضائل ائمة الاطهار، تحقیق: محمّد حسینی جلالی، قم: مؤسسه نشر اسلامی.

قاضی نعمان، ابو حنیفه نعمان محمّد بن تمیم مغربی (1997). المجالس والمسایرات، تحقیق: حبیب الفقهی، ابراهیم شبوح و محمد عیلاوی، بیروت: دار الغرب الاسلامی، الطبعة الثانیة.

قریشی، عماد الدین ادریس ابن الحسن (بی‌تا). عیون الأخبار و فنون الآثار، بی‌جا: دار الاندلس للطباعة والنشر والتوزیع، الطبعة الرابعة.

کعاک، عثمان (2003). موجز التاریخ العام للجزائر من العصر الحجری إلی الاحتلال الفرنسی، مقدمه و ویرایش: ابوالقاسم سعد الله و دیگران، بیروت: دار الغرب الاسلامی، الطبعة الاولی.

لقبال، موسی (1976). دور کتامة فی تاریخ الخلافة الفاطمیة منذ تأسیسها الی منتصف القرن الخامس الهجری، الجزایر: الشرکة الوطنیة للنشر والتوزیع.

مجهول المؤلف (1861). العیون والحدائق فی اخبار الحقایق، ج3، لیدن: بی‌نا.

مرغی، جاسم عثمان (2005). الشیعة فی شمال أفریقیا، بیروت: مؤسسة البلاغ، دار سلونی.

مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین (2007). مروج الذهب و معادن الجوهر، بیروت: دار الکتاب العربیة، الطبعة الثانیة.

مغنیه، محمّد جواد (1405). الشیعة والتشیع، بیروت: شریف.

مقریزی، تقی‌الدین احمد بن علی (1949). اتعاظ الحنفاء بذکر الأئمة الخلفاء، تحقیق: جمال الدین جمال، قاهره: دار الفکر العربی، الطبعة الثانیة.

مکناسی، ابوالعباس احمد بن محمّد (1974). جذوة الاقتباس فی ذکر من حلّ من مدینة فاس، رباط: دار المنصور.

مکی، محمود علی (2004). التشیع فی الاندلس من الفتح حتی نهایة الدولة الامویة، قاهره: مکتبة الثقافة الاسلامیة، الطبعة الاولی.

مونس، حسین (1407/1987). اطلس تاریخ الاسلام، قاهره: الزهراء للاعلام العربی، الطبعة الاولی.

مونس، حسین (2004). معالم تاریخ المغرب والاندلس، قاهره: مکتبة الاسرة.

یعقوبی، احمد بن اسحاق بن جعفر بن وهب بن واضح (1347). البلدان، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.