گونه‌شناسی مواضع آثار مکتوب اسلامی راجع به مواضع ابن‌تیمیه درباره اهل بیت پیامبر اعظم (ع)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری شیعه‌شناسی دانشگاه ادیان و مذاهب و پژوهشگر پژوهشکده ادیان و مذاهب

2 استاد و پژوهشگر تاریخ و کلام اسلامی

چکیده

اهل بیت پیامبر، یکی از محورهای اساسی وحدت‌آفرین میان مذاهب اسلامی است که با ظهور ابن‌تیمیه دمشقی در قرن هفتم هجری، و رویکرد تنش‌زای وی در خصوص اهل بیت، جهان اسلام دچار اختلاف و آسیب جدّی شد. مواضع ابن‌تیمیه راجع به فضایل اهل بیت، به‌ویژه امام علی، از جمله مسائلی است که در عین اتفاق بر تند و زننده‌بودن عبارات ابن‌تیمیه درباره اهل بیت، در تحلیل مواضع وی بین مسلمانان اختلاف جدی وجود داشته و اعتقادی و ناصبی، یا غیراعتقادی‌دانستن مواضع ابن‌تیمیه درباره فضایل اهل بیت، دو گروه مخالفان و مدافعان سرسخت و جدّی را به وجود آورده است. این مقاله با رویکرد توصیفی- تحلیلی در صدد ترسیم تصویری جامع از دیدگاه‌ها و رویکردهای عالمان مسلمان با هدف رسیدن به تحلیل واقع‌بینانه از مواضع ابن‌تیمیه راجع به اهل بیت پیامبر است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Typology of the Positions of the Muslim Published Works on Ibn Taymiyyah,s Viewpoints about the Household of the Prophet

نویسندگان [English]

  • Mohammad Mohsen i Moravveji Tabas 1
  • Najmeddin Tabasi 2
1 PhD Student of Shiite Studies, University of Religions and Denominations
2 Professor and Researcher of Islamic Theology
چکیده [English]

 
The Household of the Prophet is one the foundational principles of Islam that results in a unity and harmony amongst the entire Muslim denominations. However, the unity has been placed in jeopardy by the emergence of Ibn Taymiyyah and his challenging viewpoints regarding the Household of the Prophet. Both proponents and opponents of Ibn Taymiyyah agree that his viewpoints are radical and offensive especially when he refers to the characteristics of Imam Ali. However it is not agreed whether all his positions are related with the set of beliefs of Islam or not.
Employing a descriptive-analytical method, by this article we aim at depicting a comprehensive overview of the positions maintained by the Muslim scholars toward Ibn Taymiyyah, s viewpoints about the Household of the Prophet to analyze them in a more realistic way.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • The Household of the Prophet
  • Imam Ali
  • Ibn Taymiyyah
  • Muslim scholars

جایگاه ویژه اهل بیت در امت اسلامی و نقش آن در انسجام مسلمانان، از جمله مسائل بدیهی است که به اجماع مسلمانان، منکر آن، ناصبی و دشمن اهل بیت معرفی شده است. ابن‌تیمیه، نظریه‌پرداز اصلی جریان سلفی در جهان اسلام، یکی از افرادی است که مواضعش راجع به اهل بیت، وی را در پرتگاه نصب و ناصبی‌گری قرار داده است. با وجود اتفاق نظر مسلمانان بر تندی مواضع ابن‌تیمیه در این باره، عالمان مسلمان کتاب‌های فراوانی در نقد و ارزیابی مواضع ابن‌تیمیه و ناصبی‌بودن یا نبودن وی نگاشته‌اند. مقاله پیش رو می‌کوشد، با تأکید بر کتاب‌های چاپ‌شده به صورت مستقل و غیرمستقل، دیدگاه‌ها و رویکردهای عالمان مسلمان درباره مواضع ابن‌تیمیه راجع به اهل بیت را ارزیابی کند.

دیدگاه‌ها و رویکردها

در مجموع، دو نگاه مخالف و موافق راجع به مواضع ابن‌تیمیه در قبال اهل بیت وجود دارد:

مخالفان؛ مخالفانِ مواضع ابن‌تیمیه در قبال فضایل اهل بیت نیز به دو گروه مخالفان حداقلی و حداکثری تقسیم می‌شوند:

الف. مخالفان حداقلی؛ کسانی که فی‌الجمله موافق ابن‌تیمیه هستند، ولی مخالف و منتقد روشی مواضع وی در قبال فضایل اهل بیت‌اند. این گروه در خصوص مواضع ابن‌تیمیه، رویکرد اعتقادی نداشته‌اند و فقط رویکرد روشی به مواضع تند وی داشته‌اند و آن را ناشی از افراط در جدل و ردّ بر علامه حلی قلمداد کرده‌اند، که از این گروه به «مخالفان حداقلی» یاد می‌شود.

ب. مخالفان حداکثری؛ کسانی که از اساس با تفکرات ابن‌تیمیه، به‌ویژه در مسئله فضایل اهل بیت، مخالف‌اند. این گروه، رویکرد اعتقادی دارند و آن را ناشی از بُغض، نفاق، تفکر خوارج، و حتی نصب و ناصبی‌گری دانسته‌اند، که از این گروه به «مخالفان حداکثری» یاد می‌شود.

 

مدافعان؛ مدافعان مواضع ابن‌تیمیه در قبال فضایل اهل بیت نیز به دو گروه مدافعان حداقلی و حداکثری تقسیم می‌شوند:

الف. مدافعان حداقلی؛ کسانی که با وجود پذیرش صددرصدی افکار و آرای ابن‌تیمیه، فقط در صدد تبرئه ابن‌تیمیه از عبارات تند وی راجع به فضایل اهل بیت هستند. این گروه می‌کوشد رویکرد اعتقادی به مواضع ابن‌تیمیه راجع به فضایل اهل بیت را نفی کرده، ابن‌تیمیه را از ورطه مُبغض، منافق، خارجی و ناصبی‌بودن، و حتی افراط در جدل، نجات دهد، که از آنها به «مدافعان حداقلی» یاد می‌شود.

ب. مدافعان حداکثری؛ موافقان افکار و آرای ابن‌تیمیه هستند که علاوه بر تبرئه ابن‌تیمیه، در صدد مُحب اهل بیت جلوه‌دادن ابن‌تیمیه‌اند! این گروه می‌کوشند با استفاد از برخی عبارات به‌ظاهر مثبت ابن‌تیمیه، او را دوستدار و محبّ واقعی! اهل بیت ترسیم کنند، که از این گروه به «مدافعان حداکثری» یاد می‌شود.

به عنوان پیشینه تحقیق، به مهم‌ترین منابع و آثاری که به صورت شفاهی یا مکتوب، تک‌نگاری یا غیرتک‌نگاری، کتاب یا مقاله درباره منهاج و دیدگاه‌ها و رویکردهای مخالفان و موافقان حداقلی و حداکثری مواضع ابن‌تیمیه در خصوص اهل بیت اشاره می‌شود.

کتاب‌های مخالفان منهاج

مخالفان منهاج از تمامی فرق و مذاهب اسلامی، از جمله اهل سنت، شیعیان امامی، و زیدی، و حتی سلفی‌ها هستند، که البته بیشتر آنان از مخالفان حداکثری به شمار می‌آیند.

الف. کتاب‌های مخالفان حداقلی منهاج

کتاب‌های مخالفان حداقلی منهاج از اهل سنت

  1. لسان المیزان والدُرَر الکامنة، اثر ابن‌حجر عسقلانی

موضوع لسان المیزان، نقد رجال و راویان حدیث از قرن سوم تا قرن نهم هجری است و بر مبنای کتاب میزانالاعتدال فی نقد الرجال شمس‌الدین ذهبی نگاشته شده است. همچنین، موضوع الدُرَر الکامنة نیز، تراجم و شرح حال عالمان قرن هشتم است. نویسنده هر دو کتاب، ابن‌حجر عسقلانی، تاریخ‌نگار، رجالی، حدیث‌شناس و فقیه شافعی‌مذهب شهر قاهره در قرن نهم هجری است (سخاوی، بی‌تا: 2/36، ش104). با اینکه ابن‌حجر هیچ کتاب مستقل و تک‌نگاری علیه عقاید و آرای ابن‌تیمیه ندارد ولی در دو کتاب نقد رجال و تراجم خود، با رویکرد روشی، به نقد مواضع ابن‌تیمیه در قبال اهل بیت در منهاج پرداخته، که مبنای مخالفان منهاج با رویکرد روشی نیز قرار گرفته است.

در لسان المیزان ذیل نام پدر علامه حلی، با انتقاد از روش تند و افراطی ابن‌تیمیه در منهاج و تأیید اشعار سبکی در رد منهاج السنة، مواضع ابن‌تیمیه در منهاج را اعتقادی ندانسته، معتقد است ابن‌تیمیه به بهانه رد سخنان علامه حلی در منهاج الکرامة، احادیث صحیح‌السندی را که در فضایل امام علی نقل شده منکر شده و از طرف دیگر دچار تنقیص و جسارت به ساحت امام علی (ع) شده است (ابن‌حجر عسقلانی، 1416: 6/414، ش9454).

عسقلانی، ذیل نام علامه حلی، سخن وی درباره ردّیه ابن‌تیمیه را یادآور شده و می‌گوید: «اگر ابن‌تیمیه سخن مرا درست می‌فهمید، جوابش را می‌دادم!!» (همان: 2/362، ش2839). همچنین، در کتاب دیگر خود الدُرَر الکامنة به بهانه نام علامه حلی و کتاب منهاج الکرامة وی، به انتقاد روشی از ردیه ابن‌تیمیه بر آن پرداخته و با یادآوری اشعار سبکی در رد منهاج السنة و تأیید آن، به افراط ابن‌تیمیه در رد احادیث صحیحه در فضایل امام علی و تنقیص‌های وی در خصوص آن حضرت، اشاره می‌کند (همو، بی‌تا: 2/71، ش1618).

  1. فتح الباری بشرح صحیح البخاری، اثر ابن‌حجر عسقلانی

کتاب فتح الباری در شرح صحیح بخاری و دفاع از وی، و نقدی بر دیدگاه منفی عینی حنفی راجع به صحیح بخاری در عمدة القاری است. ابن‌حجر عسقلانی در فتح الباری، برخلاف دو کتاب دیگرش (لسان المیزان و الدرر الکامنة)، از نقدهای کلی بیرون آمده و به نقدهای مصداقی روی آورده است. وی در بخش مناقب علی بن ابی طالب از فضائل الصحابة، و مناقب الأنصار در فتح الباری، با دفاع قاطع از فضایل امام علی، به مناسبت نقد جریان ناصبی‌گری به مواضع ابن‌تیمیه راجع به فضایل حضرت علی اشاره کرده است. مثلاً در مسئله حدیث سدّ الأبواب إلّا باب علیّ (همو، 1407: 7/18 و 19، ح3654)، و مؤاخات بین پیامبر و امام علی (همان: 7/318، ح3937)، دیدگاه ابن‌تیمیه در انکار دو فضیلت یادشده برای حضرت علی را نقد کرده است.

  1. قواعد فی علوم الحدیث، اثر تَهانوی

موضوع کتاب، شناخت مبانی کلی علوم حدیث، نوشته شیخ ظفر احمد تَهانوی، رجالی، حدیث‌شناس، متکلم و فقیه حنفی‌مذهب در شبه‌قاره هند، در قرن چهاردهم است (تهانوی، 1404: 6). در کتاب یادشده، به مناسبت بحث متشددین در جرح و تعدیل، و کسانی که به اندک بهانه‌ای راوی یا روایتی را کنار می‌گذارند، ابن‌تیمیه در شمار متشددین ذکر شده، و با نقد مبانی رجالی ابن‌تیمیه، سخن ابن‌حجر عسقلانی در لسان المیزان، درباره افراط ابن‌تیمیه در ردّ احادیث صحیح‌السند فضایل امام علی را یادآور شده است، که نشانگر رویکرد روشی و نه اعتقادی نویسنده به منهاج است؛ وی از عملکرد ابن‌تیمیه، و رد بی‌دلیل روایات فضایل حضرت علی، از جمله رد حدیث ردّ الشمس، انتقاد می‌کند (همان: 440 و 441).

  1. أعیان العصر و اعوان النصر، اثر صَفَدی

تراجم و شرح‌حال‌نویسی عالمان و بزرگان قرن هفتم و هشتم هجری قمری، موضوع اصلی کتاب، صلاح‌الدین خلیل بن ایبک صفدی، تاریخ‌نگار، ادیب، لغت‌شناس، شاعر و فقیه شافعی‌مذهب شهر دمشق و شاگرد ابن‌تیمیه، نویسنده آن است (ابن‌حجر عسقلانی، بی‌تا: 2/87، ش1654). این کتاب از جمله منابعی است که نویسنده آن موافق ابن‌تیمیه است ولی رویکرد انتقادی به منهاج دارد. صَفَدی، ضمن معرفی ابن‌تیمیه، به انتقاد از بعضی آثار وی از جمله منهاج السنة پرداخته، آن را کار بیهوده و بی‌فایده‌ای معرفی می‌کند (صَفَدی، 1418: 1/237، ش118).

  1. السیرة الحلبیة فی سیرة الأمین المأمون، اثر حَلَبی 

نام اصلی کتاب، إنسان العیون فی سیرة الأمین المأمون است که به السیرة الحلبیةشهرت یافته است. موضوع کتاب، تاریخ پیامبر و سیره نبوی و نویسنده آن علی بن برهان‌الدین حلبی، مورخ و محدث حلب سوریه در قرن یازدهم هجری است (حاجی‌خلیفه، 1402: 1/180). حلبی با اینکه موافق و هم‌فکر ابن‌تیمیه است، ولی یکی از منتقدان مواضع ابن‌تیمیه در قبال فضایل امام علی است که به صورت مصداقی در کتاب خود به آن پرداخته است. وی درباره فضایل امام علی در جریان یوم‌الدار و آیه انذار (حَلَبی، 1400: 1/460 و 461)، لیلة المَبیت (همان: 1/192)، حدیث مؤاخات (همان: 2/181 و 182)، شجاعت و دلاوری‌های امام علی در جنگ احد (همان: 2/547)، و سخن پیامبر در فضیلت امام علی در جنگ خندق که فرمودند: «قتل علی لعمرو بن عبد ود، أفضل مِن عبادة الثقلین» (همان: 2/642 و 643) به نقد مواضع ابن‌تیمیه درباره فضایل یادشده پرداخته است.

کتاب‌های مخالفان حداقلی منهاج از سلفیان

  1. البَدرُ الطالع بِمَحاسنَ مِن بعد القرن السابع، اثر شوکانی

موضوع کتاب، تراجم و شخصیت‌شناسی از قرن هفتم تا قرن سیزدهم هجری نوشته محمد بن علی شوکانی، ادیب، شاعر، محدث، رجالی، مفسر و فقیه سلفی وهابی در قرن سیزدهم هجری در یمن است (زرکلی، 2007: 6/297). وی با اینکه ابتدا زیدی‌مذهب بوده و در ادامه، تحت تأثیر افکار محمد بن عبدالوهاب، گرایش‌های وهابی سلفی پیدا کرده، طبیعی است در آثار خود از ابن‌تیمیه تعریف و تمجید کند، ولی در کتاب البدر الطالع ذیل اسم ابن‌تیمیه، بعد از تعریف و تمجید از وی، با رویکرد روشی، منهاج ابن‌تیمیه را نقد کرده و مواضع وی در قبال اهل بیت را ناشی از افراط و زیاده‌روی در جدل دانسته، که منجر به تنقیص اهل بیت شده است (شوکانی، 1428: 1/150، ش40).

 

 

  1. سلسلة الأحادیث الصحیحة، اثر ألبانی

محمد ناصرالدین البانی، حدیث‌شناس و رجالی سلفی آلبانی‌تبار در قرن پانزدهم، در این کتاب، احادیث صحیح را طبق مبنای اهل سنت گرد آورده است. گرچه موضوع کتاب حدیثی است و نویسنده، سلفی و طرفدار شدید ابن‌تیمیه است، ولی رویکرد روشی به منهاج داشته، به مناسبت حدیث «مَن کُنتُ مُولاه فَعَلیّ مُولاه»، ردّ این حدیث و سایر فضایل روایی از سوی ابن‌تیمیه در منهاج را با شگفتی یادآور شده و با انتقاد از روش تند وی، منشأ آن را زیاده‌روی و جسارت بیش از حد ابن‌تیمیه در تضعیف احادیث فضایل می‌داند (ألبانی، 1416: 5/263، ح2223).

  1. دَفعُ الشُبَه الحَبَشیة عن ابن تیمیة، اثر سُویدان

این کتاب واکنش به دیدگاه عبدالله حَبَشی راجع به ابن‌تیمیه، نوشته مراد شُکری سُویدان، وهابی معاصر است. انگیزه نگارش کتاب، نقد آرای حبشی است و محتوای آن نیز گواه این مدعا است. ولی نکته تأمل‌برانگیز این است که نویسنده بیشتر دیدگاه‌های حبشی را در این کتاب نقد می‌کند اما دیدگاه منفی حبشی راجع به مواضع ابن‌تیمیه و اهل بیت را نقد نمی‌کند، گویی در این زمینه با حبشی موافق بوده است (سُویدان، 1429).

ب. کتاب‌های مخالفان حداکثری منهاج

کتاب‌های مخالفان حداکثری منهاج از اهل سنت

  1. رُدُود علی منهاج السنة، اثر گروهی از علمای اهل سنت قرن هشتم

ابن‌حجر عسقلانی، گزارش کلی از ردیه‌ها و مخالفت‌های شفاهی و احیاناً کتبی گروهی از علمای اهل سنت، علیه منهاج السنة به دست می‌دهد. بر اساس گزارش ابن‌حجر، گروهی از علمای اهل سنت هم‌عصر ابن‌تیمیه، که نام و مذهب فقهی آنها مشخص نیست، رویکرد ابن‌تیمیه در منهاج را اعتقادی تلقی کرده‌اند و او را به دلیل دیدگاه‌هایش درباره حضرت علی (ع)، و تشکیک در فضایل قطعی آن حضرت، منافق می‌دانستند (ابن‌حجر عسقلانی، بی‌تا: 1/155، ش409). گزارش ابن‌حجر عسقلانی، یکی از مهم‌ترین مستندات مخالفان منهاج با رویکرد اعتقادی، قرار گرفته است.

  1. الاستیفاء فی الرَدّ علی المنهاج، اثر سُبکی

الاستیفاء، مجموع اشعار تقی‌الدین سُبکی، فقیه شافعی و متکلم اشعری‌مذهب شهر دمشق در قرن هشتم و هم‌عصر ابن‌تیمیه است (سُبکی، بی‌تا: 10/139، ش1393). وی از مهم‌ترین مخالفان تمامی آرای ابن‌تیمیه در اصول و فروع به شمار می‌آید که بیشترین ردیه‌ها علیه ابن‌تیمیه را به خود اختصاص داده است. یکی از ردیه‌های وی، مجموعه اشعاری علیه منهاج ابن‌تیمیه است که ابن‌حجر عسقلانی از آن به «استیفاء» یاد کرده است (ابن‌حجر عسقلانی، 1416: 6/414، ش9454). با اینکه وی گرایش‌های ضد شیعی داشته و علیه علامه حلی و کتاب منهاج الکرامةاو سخن گفته است، چنانچه در ابتدای همین اشعار آمده است، ولی ظاهراً مواضع ابن‌تیمیه را عقیدتی دانسته، با غثّ و سمین دانستن کتاب منهاج ابن‌تیمیه، به نقد مواضع وی درباره اهل بیت پرداخته است (سُبکی، بی‌تا: 10/176، ش1393). کهن‌ترین منبعی که این اشعار را نقل کرده، کتاب الطبقات الشافعیة الکبری اثر پسر سُبکی است. این کتاب را، که درباره معرفی عالمان شافعی از قرن سوم تا هشتم است، تاج‌الدین عبدالوهاب بن علی سُبکی، پسر تقی‌الدین علی بن عبدالکافی سُبکی، نگاشته است. دیدگاه سُبکی درباره منهاج ابن‌تیمیه نیز، مستندی برای دانشمندان اهل سنت مخالف منهاج شده است، چنانچه خواهد آمد.

  1. الفتاوی الحدیثیة، اثر ابن‌حجر هیتمی

مجموعه پرسش‌ها و پاسخ‌ها و مباحث گوناگون حدیثی، تفسیری، فقهی، عرفانی، کلامی و تاریخی، موضوع اصلی کتاب الفتاوی الحدیثیة است. نویسنده کتاب، ابوالعباس شهاب‌الدین احمد بن محمد بن حجر هیتمی، محدث، صوفی، متکلم و فقیه شافعی‌مذهب مکه مکرمه در قرن دهم هجری است که از مهم‌ترین مخالفان و ردیه‌نویسان علیه عقاید و آرای فقهی و کلامی ابن‌تیمیه به شمار می‌آید (غَزّی، 1418: 3/101، ش1351). وی با اینکه کتب تک‌نگاری علیه عقاید ابن‌تیمیه در مسائل گوناگون، از جمله مسئله زیارت قبر پیامبر، دارد و علیه منهاج و مواضع ابن‌تیمیه راجع به اهل بیت کتاب مستقلی ندارد، ولی در الفتاوی الحدیثیة تحت عنوان «مطلب اعترض ابن تیمیة علی متأخری الصوفیة»، رویکرد اعتقادی به مواضع تند ابن‌تیمیه در خصوص حضرت علی دارد و آن را ناشی از عقیده باطل و فاسد وی می‌داند و با انتقاد شدید از دیدگاه ابن‌تیمیه که حضرت علی را در بیش از سیصد مسئله خطاکار معرفی کرده، نه‌تنها مواضع ابن‌تیمیه در خصوص حضرت علی را مایه نزول عذاب الاهی می‌داند، بلکه از ابن‌تیمیه با توصیفاتی چون خوار، ذلیل، گمراه و کوردل تعبیر می‌کند (ابن‌حجر هیتمی، بی‌تا: 86 و 87).

  1. الردّ علی ابن تیمیة فی منهاج السنة، اثر تتوی سِندی

موضوع این کتاب، بررسی و نقد سخنان ابن‌تیمیه درباره اهل بیت در منهاج السنة است. نویسنده آن محمد معین بن محمد امین تَتَوی سِندی، متکلم، مفسر، حدیث‌شناس، صوفی و فقیه حنفی‌مذهب شبه‌قاره هند در قرن چهاردهم هجری است (تَتَوی سِندی، 1423: 36). وی با اینکه آثار فراوانی در زمینه‌های گوناگون، به زبان‌های سِندی، عربی و فارسی دارد ولی ردیه‌ای مستقل علیه منهاج السنة و مواضع ابن‌تیمیه در خصوص اهل بیت نوشته است. شقی‌الدین خواندن تقی‌الدین ابن‌تیمیه، مذمت ابن‌تیمیه و پیروانش و فتوادادن به سوزاندن کتب ابن‌تیمیه، حاکی از مواضع تند و صریح وی راجع به افکار ابن‌تیمیه، به‌ویژه در خصوص اهل بیت است (همان: 42 و 43). وی مواضع ابن‌تیمیه راجع به اهل بیت، از جمله انکار خلافت حضرت علی، را مطرح می‌کند و آن را ناشی از عقیده فاسد وی می‌داند و در مقاطع مختلف ردیه خود، ابن‌تیمیه را خارجی، ملعون، مبغض، افراطی و گزافه‌گو معرفی می‌کند (همان: 83). اصل کتاب در دسترس نیست و آگاهی از آن، از طریق ردیه‌ای بر کتاب محمد معین سِندی، به نام الحُجّة القَویّة فی الرَدّ علی مَن قَدَحَ فی ابن تیمیة، نوشته محمد هاشم عبدالغفور تَتَوی سِندی (متوفای 1174 ه.ق.) از معاصران وی، حاصل شده است.

  1. الرَدّ علی منهاج السنة، اثر رباعی نجدی

موضوع اثر، نقد و ردّ دیدگاه‌های ابن‌تیمیه راجع به اهل بیت است که عثمان بن سند بن محمد رباعی نجدی، شاعر، ادیب، مورخ، صوفی، متکلم اشعری و فقیه حنبلی‌مذهب در نیمه نخست قرن سیزدهم آن را مطرح کرده است (زِرکلی، 2007: 4/206). بر اساس گزارش عثمان بن عبدالعزیز بن منصور، که گرایش وهابی سلفی دارد، مناظره‌ای بین وی و عثمان بن سند درباره ابن‌تیمیه و آرا و عقاید وی صورت می‌گیرد. در این مناظره عثمان بن سند، آرای ابن‌تیمیه به صورت عام، و دیدگاه وی در منهاج السنة را به صورت خاص، فاسد و گمراه‌کننده معرفی، و ابن‌تیمیه را سب و لعن می‌کند (نجدی، 1425: 91 و 99). این در حالی است که عثمان بن سند حنبلی بوده و گرایش‌های ضد شیعی نیز داشته است (همان: 37).

  1. تقویة الایمان بردّ تزکیة ابن ابی سفیان، اثر حضرمی 

کتاب یادشده، نقد کتاب إعانة المُسترشدین علی اجتناب البِدَع فی الدین است که در دفاع از معاویه و بنی‌امیه نوشته شده است. محمد بن عقیل حضرمی، رجالی، ادیب، متکلم و فقیه شافعی‌مذهب قرن چهاردهم هجری است (زِرکلی، 2007: 6/269)، که در کتاب تقویة الایمان، دشمنی بنی‌امیه با اهل بیت و بنیان‌گذاری جریان نصب و نواصب از سوی بنی‌امیه و معاویه، و دیدگاه علمای اهل سنت درباره آنان را بیان می‌کند. اگرچه عنوان کتاب در رد منهاج نیست، ولی محتوای آن کاملاً مرتبط با منهاج السنة است و نویسنده با اینکه گرایش‌های ضد شیعی دارد، اما بنی‌امیه و جریان نصب و نواصب را معرفی می‌کند، و با رویکرد اعتقادی به منهاج و ابن‌تیمیه، روح حاکم بر تفکرات ابن‌تیمیه در منهاج را نصب می‌داند. وی با جایگزین‌کردن لقب «شیخ النصب» به جای «شیخ الاسلام» (حضرمی، 1414: 63 و 71) در توصیف ابن‌تیمیه، بارها در کتاب خود، به ناصبی‌بودن ابن‌تیمیه، ذهبی و ابن‌حجر هیتمی تصریح می‌کند (همان: 44) و درباره وجود تفکرات ناصبی‌گری ابن‌تیمیه و ابن‌حجر هیتمی در حضرموت و سایر کشورهای اسلامی در قرن چهاردهم هشدار می‌دهد (همان: 100).

  1. الاشفاق علی أحکام الطلاق، اثر کوثری

موضوع کتاب الاشفاق، فقهی است و در نقد دیدگاه ابن‌تیمیه در مسئله طلاق. مؤلف این کتاب شیخ محمد زاهد بن حسن کوثری، عالم و فقیه حنفی‌مذهب مصری در قرن چهاردهم است (زِرکلی، 2007: 6/129). نویسنده، یکی از مخالفان جدی تمامی آرا و دیدگاه‌های اعتقادی و فقهی ابن‌تیمیه است که با رویکرد اعتقادی به مواضع وی، آثار فراوانی در این زمینه نگاشته است. وی در قسمتی از این کتاب، با تبیین نقش افکار و آرای ابن‌تیمیه در تفرقه بین مسلمانان، از منهاج سخن به میان می‌آورد و با رویکرد اعتقادی به مواضع ابن‌تیمیه در خصوص فضایل و جایگاه امام علی در منهاج، دروغ‌گویی و فساد عقیدتی ابن‌تیمیه را علت اصلی مواضع وی می‌داند و او را بدتر از خوارج معرفی می‌کند (کوثری، 1425: 68). وی با مبغض‌خواندن ابن‌تیمیه، بُغض و دشمنی با حضرت علی را یکی از نشانه‌های روشن آثار ابن‌تیمیه دانسته است (همان: 27).

  1. علی بن ابی طالب امام العارفین، اثر احمد بن محمد غُماری

نام دیگر این کتاب البُرهان الجَلیّ فی تحقیق انتساب الصوفیة الی علیّ، و
در رد دیدگاه ابن‌تیمیه و ابن‌خلدون، اثر ابوالفیض، احمد بن محمد بن
صدیق غُماری، شاعر، محدث، رجالی، صوفی شاذلی و فقیه شافعی‌مذهب قاهره در قرن چهاردهم نگاشته شده است (زِرکلی، 2007: 1/253). با
اینکه گرایش‌های ضد شیعی احمد غُماری در کتابش مشهود است ولی از مخالفان سرسخت دیدگاه‌های ابن‌تیمیه در مسائل تصوف، حدیث و اهل
بیت به شمار می‌آید؛ و با اینکه کتاب علی امام العارفین در رد دیدگاه‌های
ضد صوفیانه ابن‌تیمیه و ابن‌خلدون است، به مناسبت‌های مختلف از منهاج ابن‌تیمیه و دیدگاه وی درباره اهل بیت به‌شدت انتقاد می‌کند. احمد غُماری،
با رویکردی اعتقادی به منهاج، دیدگاه ابن‌تیمیه راجع به امام علی و انکار فضایل آن حضرت را، ناشی از بغض و نفاق می‌داند و او را در بالاترین
درجه دشمنی معرفی می‌کند. غماری با تأیید گزارش ابن‌حجر عسقلانی،
که گروهی از هم‌عصران ابن‌تیمیه او را منافق می‌دانستند، از ابن‌تیمیه، با
الفاظی همچون «رأس المنافقین»، «امام الضالین» و «شیخ المجرمین» یاد می‌کند! (غُماری، 1418: 53-59). نویسنده در اثر دیگری با عنوان فتح الملک العلیّ بصحة حدیث باب مدینة العلم علیّ، به مبنای حدیثی ابن‌تیمیه در رد راویان فضایل امام علی اشاره کرده، او را از غُلات نواصب معرفی می‌کند (غُماری، 1428: 217).

  1. الرسائل الغُماریة، اثر عبدالله بن محمد غُماری

این کتاب در رد دیدگاه‌های البانی است. غماری، حدیث‌شناس، رجالی، صوفی شاذلی و فقیه شافعی‌مذهب قاهره، در قرن پانزدهم است (غماری، 1424: 120). غُماری با رویکرد اعتقادی به مواضع ابن‌تیمیه در خصوص امام علی در منهاج، در لقب شیخ‌الاسلامی وی تشکیک می‌کند (همان: 63 و 64). در کتاب‌های افضل مقول فی مناقب افضل رسول صلی الله علیه وسلم (همو، 1426: 120 و 121)، سَمیر الصالحین (همو، 1388: 77)، و الردّ المُحکم المَتین علی کتاب القول المُبین (همو، 1406: 122)، نیز با منهاج البدعة خواندن منهاج السنة، به منهاج ابن‌تیمیه به‌شدت تاخته، کلمات وی را فاجرانه می‌خواند.

  1. کلمة الرائد، اثر ابراهیم

موضوع کتاب مجموعه مباحث تاریخی، اعتقادی، عرفانی و حدیثی، نوشته عالم، محدث، صوفی معاصر، شیخ محمد زکی‌الدین ابراهیم از مصر است. قسمتی از کتاب، به منهاج ابن‌تیمیه و مواضع وی درباره حضرت زهرا و امام علی اختصاص دارد. نویسنده با رویکرد اعتقادی به منهاج، مواضع وی را منافقانه و برخاسته از بغض و نصب می‌داند (ابراهیم، 1426: 546).

  1. المَقالات السُنیّة فی کشف ضلالات احمد بن تیمیة اثر حبشی

کتابی است در ردّ عقاید و افکار کلامی و فقهی ابن‌تیمیه، نوشته
شیخ عبدالله هرری حبشی، ادیب، متکلم، صوفی رفاعی، متکلم اشعری و
فقیه شافعی‌مذهب قرن پانزدهم در لبنان و سوریه (حبشی، 1435: 1/5). وی
از نویسندگان اثرگذار در جهان اسلام است که با نگارش کتاب المقالات السُنیّة، در تمامی منظومه فکری ابن‌تیمیه تشکیک کرد. نقدهای سلفی‌ها علیه حبشی بهترین نشانه تأثیرگذاری این کتاب در جهان اسلام است. این کتاب در دو جلد سامان یافته که جلد نخست، مخالفت‌های ابن‌تیمیه با اجماع
امت اسلام در اصول دین، و جلد دوم، مخالفت‌های ابن‌تیمیه با اجماع
امت اسلام در فروع دین، است. مقاله سیزدهم و چهاردهم جلد اول کتاب، درباره منهاج ابن‌تیمیه است. نویسنده با رویکرد اعتقادی به آن، مواضع ابن‌تیمیه راجع به انکار فضایل متواتر، خلافت و تشکیک در حقانیت جنگ‌های امام علی، و مواضع مثبت وی درباره معاویه و بنی‌امیه را بررسی و نقد کرده (همان: 1/317-382)، آن را روشن‌ترین مصداق نصب و ناصبی معرفی می‌کند (همان: 1/344).

  1. غایة التبجیل وترک القطع بالتفضیل، اثر ممدوح

موضوع کتاب درباره بحث افضلیت بین صحابه و بیان دیدگاه علمای اهل سنت در این زمینه، نوشته شیخ محمود سعید بن محمد بن ممدوح، متکلم، رجالی و فقیه شافعی‌مذهب قرن پانزدهم است (ممدوح، 1425: مقدمه). با اینکه عنوان کتاب، درباره منهاج السنة نیست ولی محتوای آن کاملاً با مواضع ابن‌تیمیه درباره اهل بیت ارتباط دارد. وی در فصل ششم از فصول دوازده‌گانه کتاب خود، با اشاره به دیدگاه‌های مختلف درباره افضلیت حضرت علی بر صحابه، دیدگاه ابن‌تیمیه در منهاج راجع به فضایل حضرت علی را یادآور شده، با رویکرد اعتقادی به منهاج السنة، آن را منهاج البدعة خوانده، و با ناصبی‌دانستن ابن‌تیمیه، وی را یکی از پایه‌گذاران جریان نصب معرفی می‌کند (همان: 119).

13. التوفیق الرَبّانی فی الرَدّ علی ابن تیمیة الحَرّانی، اثر جمعی از علمای اهلسنت

این کتاب در رد مواضع و دیدگاه‌های کلامی و فقهی ابن‌تیمیه، به‌ویژه راجع به پیامبر و اهل بیت، نوشته جمعی از علمای اهل سنت در قرن چهاردهم است. در این کتاب پس از اشاره به زیست‌نامه ابن‌تیمیه، گزارشی از آرای منفی وی درباره فرقه‌های کلامی و مذاهب فقهی اهل سنت و دیدگاه علمای مخالف ابن‌تیمیه از معاصر و غیرمعاصر وی، مطرح می‌کند. کتاب در فصلی با عنوان «افترائات ابن تیمیة علی الامام علی» به نقل توصیفی رویکردهای علمای اهل سنت حنبلی، مالکی، شافعی و حنفی، به مواضع ابن‌تیمیه در منهاج، بسنده کرده است (جمعی از علمای اهل سنت، بی‌تا: 85).

14. مجموعة الرسائل، اثر سَقّاف

موضوع کتاب، مجموعه مقالات فقهی، حدیثی و کلامی در نقد تفکرات سلفی وهابی، نوشته حسن بن علی سقاف، حدیث‌شناس، رجالی، متکلم و فقیه شافعی‌مذهب اردن در حال حاضر است. وی یکی از مخالفان و منتقدان جریان فکری سلفی وهابی، به‌ویژه ابن‌تیمیه است که آثار بسیاری در این زمینه دارد. از جمله آثار وی، مجموعة الرسائل است. در مقاله دوم کتاب، با عنوان «البَشارة والاتحاف بما بین ابن تیمیة والألبانی فی العقیدة مِن الاختلاف» با رویکرد اعتقادی به منهاج، دیدگاه‌های ابن‌تیمیه درباره روایات متواتر در فضایل امام علی، از جمله انکار حدیث «من کنت مولاه فعلی مولاه» را نقد، و ابن‌تیمیه را بدتر از نواصب معرفی می‌کند (سَقّاف، 1428: 1/25). در آثار دیگر خود، با مطالعه عبارات ابن‌تیمیه در منهاج، مانند جسارت وی به حضرت زهرا، و ردّ فضایل حضرت علی، مواضع وی را، اعتقادی و برخاسته از تفکر نصب و بغض اهل بیت دانسته، با لعن و نفرین بر ابن‌تیمیه از او، به رأس المنافقین و ناصبی خبیث یاد کرده است (همان: 1/736 و 737، 783؛ همو، 1423: 15؛ العلوی، 1425، به همراه تعلیقات سقّاف: 27).

  1. أخطاء إبن تیمیة فی حقّ رسول الله واهل بیته، اثر صُبیح

این کتاب نوشته دکتر سید شریف محمود سید صُبَیح، یکی از نویسندگان شافعی‌مذهب اهل مصر در حال حاضر است. وی در این کتاب با نقل تفصیلی آرا و مواضع ابن‌تیمیه درباره پیامبر و اهل بیت در منهاج و سایر آثارش، تفکرات ابن‌تیمیه را به شیوه رایج کلامی- حدیثی بررسی و نقد می‌کند (صُبَیح، 1431: 8). با اینکه نویسنده کتاب با روشی کاملاً مسالمت‌آمیز، تعارض سخنان ابن‌تیمیه با مصادر حدیثی و دیدگاه علمای اهل سنت را بیان می‌کند، ولی از نقدهای وهابیان سلفی در امان نمانده است.

  1. قرائة فی کُتُب العقائد المذهب الحنبلی نُموذجا، اثر مالکی

موضوع اصلی این کتاب، جریان‌شناسی انتقادی سلفی‌گری افراطی از قرن سوم تا کنون با تأکید بر کتب کلامی حنابله است، که اثر حسن بن فرحان مالکی، عالم و منتقد سلفی عربستان در حال حاضر است. وی یکی از منتقدان جدی جریان سلفی وهابی افراطی است که با معرفی خود به عنوان سلفی وهابی معتدل، تفکر سلفی وهابی افراطی و پیشوایان آن، از جمله ابن‌تیمیه را، در این کتاب نقد می‌کند، هرچند از نقدهای گروهای افراطی وهابی در امان نمانده است. حسن بن فرحان، با برجسته‌کردن آثار و آرای منفی آنان، به‌ویژه ابن‌تیمیه، درباره اهل بیت و امام علی، و مواضع مثبت آنان در خصوص بنی‌امیه و معاویه، کتاب منهاج را ناشی از اعتقاد ناصبی و عثمانیه‌بودن ابن‌تیمیه دانسته، با نکوهش کتابمنهاج، آن را محرک اصلی بیدارکردن تفکر ناصبی در جهان اسلام می‌داند (مالکی، بی‌تا: 65، 79، 170 و 177). کتاب الصُحبة والصحابة بین الاطلاق اللُغَوی والتخصیص الشرعی وی نیز به نصب ابن‌تیمیه پرداخته است (همو، 1421: 242).

کتاب‌های مخالف حداکثری منهاج از شیعیان زیدی

  1. رسالة فی الردّ علی ابن تیمیة، اثر صنعانی

موضوع کتاب رد دیدگاه ابن‌تیمیه در مسئله امامت در منهاج است که نوشته حسن بن اسحاق بن مهدی صنعانی، ادیب، شاعر، محدث، رجالی، متکلم و فقیه زیدی‌مذهب اهل صنعا در قرن دوازدهم هجری است، که با نام‌های ردّ علی منهاجه فی الامامة والتفضیل و بُلوغ الأُمنیة فی إظهار مَخازی ابن تیمیة نیز ثبت شده است (الوجیه، بی‌تا: 1/308). کتاب یادشده، رویکردی اعتقادی به منهاج دارد، و با روش کلامی- رجالی، و کلامی- حدیثی دیدگاه‌های ابن‌تیمیه درباره فضایل و خلافت امام علی را بررسی و نقد می‌کند و ضمن ناصبی معرفی‌کردن ابن‌تیمیه، نصب وی را بدتر از نصب خوارج می‌داند! (صنعانی، بی‌تا: 174).

کتاب‌های مخالفان حداکثری منهاج از شیعیان امامی

  1. الانصاف فی الانتصاف لأهل الحق مِن أهل الاسراف، اثر عالم شیعی در قرن هشتم

این کتاب نخستین ردیه مستقل بر منهاج ابن‌تیمیه، نوشته یکی از عالمان امامی‌مذهب قرن هشتم، است. این کتاب، که به‌تازگی احیا شده، با رویکرد اعتقادی به منهاج، سخنان ابن‌تیمیه را از ابتدا تا پایان دلایل امامت حضرت علی، با روش کلامی- حدیثی، بررسی و نقد می‌کند و ناصبی‌بودن ابن‌تیمیه را دلیل بر مواضع تند وی در منهاج راجع به اهل بیت می‌داند.

  1. الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم، اثر بیّاضی نبّاطی

موضوع کتاب، اثبات سه اصل توحید، نبوت و امامت، نوشته زین‌الدین ابومحمد علی بن یونس عاملی بیّاضی نبّاطی، حدیث‌شناس، متکلم، و فقیه بنام امامیه در جبل‌عامل لبنان در قرن نهم هجری است (حُرّ عاملی، 1362: 1/135، ش145؛ افندی اصفهانی، 1431: 4/255-259). نویسنده در بحث امامت خاصه و اثبات وجود حضرت مهدی، با رویکرد اعتقادی به منهاج ابن‌تیمیه، دیدگاه وی راجع به حضرت حجت را با شیوه کلامی، بررسی و نقد کرده است (بیّاضی نبّاطی، 1384: 2/225 و 226).

  1. القول الصِراح فی البخاری وصحیحه الجامع، اثر شیخ الشریعة اصفهانی

موضوع کتاب، نقد صحیح بخاری، و مؤلف آن میزرا فتح‌الله بن محمد جواد، مشهور به شیخ‌الشریعة اصفهانی، حدیث‌شناس، رجالی، اصولی، متکلم و فقیه امامیه در قرن چهاردهم است (امین، بی‌تا: 8/391). این کتاب در سه فصل سامان یافته که در فصل اول، با عنوان روایات فضایل امام علی و معاندان، به‌شدت روش ابن‌تیمیه در ردّ روایات فضایل حضرت در منهاج را نقد می‌کند و منشأ آن را ناصبی‌بودن ابن‌تیمیه می‌داند (شیخ الشریعة اصفهانی، 1422: 41).

  1. نهایة الدرایة، اثر صدر

موضوع کتاب، رجالی در شرح وجیزه شیخ بهایی، نوشته سید حسن صدر، شیعه‌پژوه، متکلم، مجتهد و فقیه امامیه در سامرا، و در قرن چهاردهم است (صدر، 1427: 13-56). به مناسبت علمای جرح و تعدیل در این کتاب، به دیدگاه حدیثی ابن‌تیمیه درباره روایات فضایل اهل بیت در منهاج اشاره کرده، با نقد مواضع تند وی، منشأ این تشدد در ردّ روایات فضایل را نصب ابن‌تیمیه می‌داند (صدر، بی‌تا: 513). از نویسنده، کتاب دیگری با عنوان البراهین الجَلیّة علی زَیغ احمد بن تیمیة ثبت شده (طهرانی، بی‌تا: 3/79) که اطلاعی از چاپ آن در دسترس نیست.

  1. منهاج الشریعة فی الردّ علی ابن تیمیة، اثر کاظمی قزوینی

این کتاب به صورت تک‌نگاری در رد منهاج السنة، نوشته سید محمدمهدی کاظمی قزوینی از متکلمان و فقهای امامیه در عراق در قرن چهاردهم است. نویسنده از جمله کسانی است که در مواجهه با فرقه‌ها و جریان‌های انحرافی دوران خویش، بسیار فعال بوده و آثار فراوانی در این زمینه نگاشته است (کاظمی قزوینی، 1430: 17-39). این کتاب که تا به حال دو جلد از آن را محققان احیا و منتشر کرده‌اند، منهاج السنة را به‌تفصیل، با رویکرد کلامی- حدیثی بررسی و نقد می‌کند.

  1. الرُدُود الستة علی ابن تیمیة، اثر موسوی بِلادی

موضوع کتاب، رد دیدگاه‌های ابن‌تیمیه در منهاج، نوشته سید عبدالله بن ابی القاسم موسوی بِلادی بوشهری، ادیب، محدث و فقیه امامی‌مذهب بحرین در قرن چهاردهم است (طهرانی، 1430: 15/1189). این کتاب که در شش ردّ، سامان یافته و تا کنون ردّ اول آن در یک جلد منتشر شده، با روش کلامی- حدیثی، مواضع ابن‌تیمیه در منهاج را بررسی و نقد می‌کند.

  1. دلائل الصدق لِنَهج الحق، اثر مُظَفّر

موضوع کتاب، کلامی و در ردّ کتاب ابطال نهج الباطل فضل بن روزبهان علیه نهج الحق علامه حلی است. نویسنده کتاب شیخ محمدحسن مظفر، ادیب، شاعر، لغوی، و متکلم بنام امامیه در نجف اشرف در قرن چهاردهم هجری است (طهرانی، 1430: 13/431). با اینکه موضوع کتاب، ردیه بر ابطال نهج الباطل است ولی نویسنده ذیل فضایل قرآنی و روایی مرتبط با حضرت علی، علاوه بر نقد فضل بن روزبهان، به عبارات ابن‌تیمیه در منهاج نیز توجه داشته، آن را به شیوه کلامی خاص خود، بررسی و نقد می‌کند (مظفر، 1423: 4/31، 419، 5/33، 59، 76، و 6/17) و در مقاطع مختلف کتاب خود، ناصبی‌بودن ابن‌تیمیه را دلیل اصلی مواضع وی در قبال حضرت علی در منهاج دانسته است (همان: 5/365).

  1. الامامة الکبری والخلافة العظمی، اثر قزوینی

این کتاب در ردّ منهاج، نوشته سید محمد حسن قزوینی، متکلم، مجتهد و فقیه امامیه در کربلای معلی در قرن چهاردهم هجری است (تهرانی، 1430: 13/389). کتاب حاضر یکی از مفصل‌ترین ردیه‌ها علیه منهاج است که تا به حال چهار جلد آن به چاپ رسیده است. نویسنده با اثبات امامت عامه و خاصه، و رویکرد اعتقادی به منهاج، آرای ابن‌تیمیه درباره امام علی را با شیوه کلامی- حدیثی، بررسی و نقد می‌کند (قزوینی، 1423).

  1. الغدیر فی الکتاب والسُنّة والاَدَب، اثر علامه امینی

موضوع اصلی کتاب، اعتقادی و درباره امامت و ردّ شبهات، نوشته عالم رجالی، حدیث‌شناس، متتبع، متکلم و فقیه بزرگ امامیه، علامه شیخ عبدالحسین احمد امینی در نجف اشرف در قرن چهاردهم هجری است (امینی، 1416: 14-37). جلد سوم الغدیر، مهم‌ترین منابعی را که در خصوص امام علی و اهل بیت عبارات و مواضع تندی داشته، معرفی و نقد می‌کند، که منهاج ابن‌تیمیه یکی از منابعی است که از نگاه علامه امینی، بیشترین توهین‌ها و جسارت‌ها را به ساحت اهل بیت و امام علی داشته و از موضع ناصبی‌گری به انکار فضایل متواتر حضرت علی و اهل بیت پرداخته است (امینی، 1416). علامه در مقاطع گوناگون در کتاب الغدیر، به شگردهای ابن‌تیمیه در ردّ فضایل امام اشاره می‌کند (همان: 1/258 و 263) و با نکوهش شدید منهاج ابن‌تیمیه و اتصاف آن به دروغ، گمراهی، ادعاهای بی‌دلیل، آن را منهاج البدعة می‌نامد و با روش کلامی- حدیثی، برخی از ادعاهای ابن‌تیمیه درباره شیعه، فضایل امام علی و اهل بیت را بررسی و نقد می‌کند (همان: 3/211).

  1. أعیان الشیعة، اثر أمین

موضوع اصلی کتاب أعیان الشیعة، شرح حال و تراجم اهل بیت و بزرگان شیعه است و نویسنده آن فقیه، متکلم، و مورخ قرن چهاردهم هجری در دمشق (امین، بی‌تا: 10/333). وی به مناسبت شجاعت‌های امام علی در جنگ خندق و کشتن عمرو بن عبد ودّ، به تکذیب‌های ابن‌تیمیه در خصوص سخن پیامبر در حق امام علی (قتل علیّ لعمرو بن عبد ود، أفضل مِن عبادة الثقلین) و رشادت‌های ایشان اشاره کرده، با ناصبی معرفی‌کردن ابن‌تیمیه ادعاهای وی را نقد می‌کند (همان: 1/264 و 265). همچنین، به مناسبت حدیث یوم‌الدار در فضیلت امام علی، انکار ابن‌تیمیه را ناشی از نصب و ناصبی‌بودن وی دانسته است (همان: 1/231 و 362).

  1. الذَریعة إلی تصانیف الشیعة، اثر تهرانی

کتاب‌شناسی شیعه، موضوع اصلی کتاب الذریعة إلی تصانیف الشیعة، نوشته فقیه، مورخ، رجالی و کتاب‌شناس امامیه، شیخ آقابزرگ تهرانی در
نجف اشرف در قرن چهاردهم هجری است (تهرانی، 1430). تهرانی ذیل عنوان کتاب النَصّ الجَلیّ فی معرفة الوصیّ، نوشته سید مهدی بن صالح کاظمی قزوینی که در ردّ ابن‌حجر هیتمی است، با ناصبی‌خواندن ابن‌تیمیه،
ابن‌حجر هیتمی را پیرو ابن‌تیمیه و ناصبی توصیف کرده است (همو، بی‌تا: 24/172).

12. دراسات فی مِنهاج السنة لمعرفة ابن تیمیة، اثر میلانی

کتاب حاضر، به صورت خاص در نقد آرای ابن‌تیمیه در منهاج، نوشته سید علی حسینی میلانی، از متکلمان و فقهای امامیه معاصر است. این کتاب یکی از مهم‌ترین ردیه‌ها بر منهاج السنة است، به گونه‌ای که اکثر ردیه‌هایی که بعد از آن نوشته شده، متأثر از این کتاب است. کتاب دراسات فی منهاج السنة، در چهار جلد سامان یافته است. جلد اول به نقد آرای ابن‌تیمیه و سه جلد دیگر به شرح منهاج الکرامة فی معرفة الامامة علامه حلی اختصاص یافته است. این کتاب با ناصبی معرفی‌کردن ابن‌تیمیه از زبان علمای اهل سنت و با تأکید بر منابع و مبانی اهل سنت، و روایات صحیح و متواتر و گزارش‌های متقن تاریخی (روش کلامی- حدیثی)، به‌تفصیل منهاج را بررسی و نقد می‌کند (میلانی، 1419: 575). کتاب دیگری با عنوان محاضرات فی الاعتقادات از همین نویسنده در دو جلد، وجود دارد که در جلد دوم (افترائات ابن‌تیمیه علیه امام علی)، دیدگاه ابن‌تیمیه راجع به حضرت علی را با روش کلامی- حدیثی بررسی و نقد می‌کند (همو، 1421: 2/764-808).

13. ابن تیمیة فکرا ومَنهجا، اثر سبحانی

این کتاب در رد مواضع ابن‌تیمیه راجع به اهل بیت، نوشته جعفر سبحانی، از متکلمان و فقهای بزرگ امامیه در حال حاضر است. این کتاب در پنج فصل تنظیم شده که فصل سوم، چهارم و پنجم کتاب، عقاید ابن‌تیمیه درباره فضایل و خلافت امام علی و فضایل سایر امامان معصوم در منهاج را، به شیوه رایج کلامی- حدیثی، بررسی و نقد می‌کند (سبحانی، 1432: 199-550). نویسنده، ابتدا سخن علامه حلی، سپس رد ابن‌تیمیه و در نهایت نقد سخن ابن‌تیمیه را آورده، که مهم‌ترین ویژگی این کتاب است.

14. ابن تیمیة، حیاته وعقائده وموقفه مِن الشیعة واهل البیت، اثر عبدالحمید

این کتاب به صورت اختصاصی در نقد عقاید و مواضع ابن‌تیمیه راجع به شیعه و اهل بیت نگاشته شده، و نویسنده آن مستبصر و ره‌یافته به مذهب اهل بیت، صائب عبدالحمید از عراق است که معاصر ما است. وی با قلمی شیوا در چهار بخش به زندگانی ابن‌تیمیه، مواضع وی درباره فرقه‌ها و مذاهب کلامی و فقهی اهل سنت، شیعیان و اهل بیت پرداخته است. وی با اشاره به شامات و بنی‌امیه به عنوان خاستگاه اصلی ابن‌تیمیه، مواضع وی راجع به اهل بیت و دشمنان اهل بیت را، اموی- ناصبی ارزیابی کرده، دیدگاه ابن‌تیمیه راجع به پنج تن آل عبا، امام علی، امام حسن و امام حسین و دشمنان آنان را با شیوه رایج کلامی- حدیثی، بررسی و نقد می‌کند (صائب عبدالحمید، 1426: 230-429). این کتاب دو ویژگی مهم دارد؛ نخست آنکه، در خصوص دیدگاه ابن‌تیمیه راجع به اهل بیت، فقط به منهاج بسنده نشده، بلکه تمامی آثارش، مطالعه و نقد شده است؛ دیگر اینکه، به منتقدان منهاج نیز توجه داشته و به‌اجمال به آنها اشاره می‌کند (همان: 216).

15. السلفیة بین اهل السنة والامامیة، اثر کثیری

این کتاب در نقد جریان سلف و سلفی‌گری، نوشته سید محمد کثیری از متفکران و دانشمندان امامیه در حال حاضر است. نویسنده در ضمن معرفی و نقد جریان سلفیه و پیشوایان فکری آن، در فصل دوم از بخش دوم کتاب، با عنوان «مع الشیعة الامامیة»، با اموی‌دانستن ابن‌تیمیه، و با استفاده از کتاب ابن تیمیة صائب عبدالحمید، به گزارش اجمالی از مواضع ضد شیعی و ضد اهل بیتی ابن‌تیمیه بسنده می‌کند (کثیری، 1429: 587-699).

  1. موقف علماء أهل السنة من ابن تیمیة، اثر عبدالله

موضوع کتاب، گزارشی از مواضع علمای مذاهب چهارگانه اهل سنت درباره ابن‌تیمیه از قرن هشتم تا کنون است که عادل کاظم عبدالله، نویسنده و پژوهشگر امامی‌مذهب لبنانی معاصر گردآوری کرده است. گرچه غرض اصلی نویسنده، تدوین فهرستی جامع و تفصیلی از اسامی مخالفان و منتقدان مجموع افکار و عقاید ابن‌تیمیه است، ولی اسامی و عبارات کسانی را که به منهاج ابن‌تیمیه و مواضع وی در خصوص اهل بیت نقدهایی داشته‌اند یادآور شده و آن را مشخص کرده است (عبدالله، 1428).

17. النَصب والنَواصِب، اثر مُعَلّم

موضوع کتاب، معرفی نصب و جریان نواصب در اسلام، نوشته محسن معلم، یکی از پژوهشگران امامی‌مذهب لبنانی در عصر حاضر است. این کتاب جامع‌ترین اثری است که جریان نصب و ناصبی‌گری در اسلام را با تتبع گسترده‌ای در منابع اولیه فقهی، رجالی و ملل و نحل فریقین، از قرن اول تا حال حاضر، واکاوی کرده و در هفت بخش، سامان یافته است. فصل سوم کتاب با عنوان «النواصب فی العباد»، اسم ابن‌تیمیه را جزء نواصب آورده، دیدگاه علمای اهل سنت در اثبات نصب ابن‌تیمیه را گزارش می‌کند (مُعلّم، 1418: 272).

18. ابن تیمیة، اثر الشمّری

ردیه‌ای مستقل بر عقاید و افکار ابن‌تیمیه در برابر اهل بیت، نوشته حبیب طاهر الشمّری، از نویسندگان و پژوهشگران امامیه در حال حاضر، است. این کتاب در سه جلد تنظیم شده است؛ جلد اول به زیست‌نامه ابن‌تیمیه اختصاص دارد؛ جلد دوم عبارات و ادعاهای ابن‌تیمیه راجع به فضایل پنج تن آل عبا و امام علی را با روش رایج کلامی- حدیثی، بررسی و نقد می‌کند و تأثیرپذیری ابن‌تیمیه از تفکر خوارج را به اثبات می‌رساند! جلد سوم نیز، مخالفان آرا و عقاید فقهی، کلامی، و عرفانی ابن‌تیمیه، از قرن هشتم تا حال حاضر، را معرفی می‌کند (الشمّری، 1432).

19. مِن أقطاب الکذّابین احمد بن تیمیة الحرّانی، اثر رضوی

موضوع کتاب، نقد ابن‌تیمیه و منهاج، نوشته محمد رضی رضوی، نویسنده و پژوهشگر امامی‌مذهب معاصر است. این کتاب با استناد به عبارات و ادعاهای ابن‌تیمیه در منهاج و تعارض آن با مصادر حدیثی و تاریخی و سخنان مخالفان وی از اهل سنت، در صدد اثبات دروغ‌گویی ابن‌تیمیه است (رضوی، بی‌تا).

20. شناخت وهابیت، اثر طبسی

موضوع کتاب درباره نقد تاریخ و عقاید وهابیت و پیشوایان فکری آنان، نوشته نجم‌الدین طبسی، استاد و پژوهشگر تاریخ، کلام و فقه تطبیقی در عصر حاضر است. این کتاب، که مفصل‌ترین و جامع‌ترین اثر در شناخت و نقد تاریخ و عقاید وهابیت و سلفیه است، در فصل دوم از بخش دوم کتاب، با عنوان «وهابیان و دشمنی با پیامبر اکرم و اهل بیت»، مواضع ابن‌تیمیه در منهاج راجع به فضایل و خلافت امام علی و دشمنان آن حضرت، با نگاه رایج کلامی- حدیثی، بررسی و نقد شده است (طبسی، 1391: 169-258). همچنین، نویسنده در کتاب دیگر خود با عنوان سلفیان: باورها و عملکردها، با رویکرد جدید کلامی- رجالی و کلامی- تاریخی، دیدگاه سلفیه و ابن‌تیمیه راجع به حضرت علی را بررسی و نقد می‌کند (همو، 1390: 53-74).

منابع مدافعان منهاج

منابع موافق منهاج، نوشته اکثر سلفی‌ها و وهابیان بوده که در واکنش به مخالفان منهاج و دفاع از وی، و البته با رویکردهای مختلف نوشته شده است. برخی با تعریف و تمجید، و دفاع حداکثری از منهاج، کتاب نوشته‌اند و گروهی دیگر با دفاع حداقلی از منهاج و توجیه‌های گوناگون آن، در صدد نفی ناصبی‌بودن ابن‌تیمیه برآمده‌اند.

الف. منابع مدافعان حداقلی منهاج

  1. الحُجّة القَویِّة فی الرّدّ علی مَن قَدَحَ فی ابن تیمیة، اثر تَتَوی سِندی

این کتاب در دفاع حداقلی از منهاج ابن‌تیمیه و واکنش به اشکالات محمد معین حنفی بر منهاج، نوشته محمد هاشم بن عبدالغفور تتوی سندی، اهل حدیث و فقیه حنفی‌مذهب هند، در قرن دوازدهم است (زِرکلی، 2007: 7/129). کتاب یادشده با توهین به محمد معین حنفی و شیعیان، و بدون استناد به کتاب حدیثی یا تاریخی، در صدد دفاع حداقلی از منهاج ابن‌تیمیه و دفع ناصبی‌گری وی برآمده است!! (تَتَوی سِندی، 1423).

  1. الرَدُّ الدامِغ علی الزاعم أنّ إبن تیمیة زائغ، اثر نجدی

این کتاب، در دفاع از افکار ابن‌تیمیه و واکنش به اشکالات عثمان بن سِند نجدی، نوشته عثمان بن عبدالعزیز بن منصور نجدی، پیرو محمد بن عبدالوهاب، شاعر، ادیب، اهل حدیث و عالم حنبلی‌مذهب در قرن سیزدهم است (نجدی، 1425). کتاب حاضر و ردیه عثمان بن منصور در قالب شعر بیان شده و بدون استناد به کتاب حدیثی یا تاریخی! اشکالات عثمان بن سِند بر آرای ابن‌تیمیه، از جمله در منهاج، را رد، و وی را از ناصبی‌گری تبرئه می‌کند. همچنین، قصیده‌ای در هجو الاستیفاء سبکی، که در انتقاد از منهاج ابن‌تیمیه بوده، نیز سروده است (همان: 99).

  1. ابن تیمیة لیس ناصبیّا، اثر خراشی

 موضوع کتاب، دفاع از منهاج ابن‌تیمیه، نوشته سلیمان بن صالح خراشی وهابی معاصر است.  این کتاب که در دو بخش نقد دیدگاه مخالفان منهاج،
و دفاع حداقلی از مواضع ابن‌تیمیه در منهاج تنظیم شده، درصدد نفی ناصبی‌بودن ابن‌تیمیه با تمسک به برخی عبارات وی در منهاج است (خراشی، 1419).

  1. ابن تیمیة ردّ مُفتریات ومُناقشة شبهات، اثر عبدالقادر

 موضوع کتاب، دفاع از ابن‌تیمیه در برابر منتقدان وی، نوشته خالد عبدالقادر، وهابی معاصر است. کتاب یادشده، که در چهار فصل تنظیم شده، آخر فصل سوم و تمام فصل چهارم را به نفی ناصبی‌بودن ابن‌تیمیه و دفاع حداقلی از وی اختصاص داده است. وی با پذیرش عبارات تند ابن‌تیمیه درباره اهل بیت در منهاج می‌کوشد با استناد به برخی سخنان ابن‌تیمیه در منهاج و غیر آن، اعتقادی‌بودن مواضع وی را نفی، و او را از نصب تبرئه کند (عبدالقادر، 1432).

  1. النَصب والنَواصب، اثر عوّاد

موضوع کتاب، تبیین مسئله نصب، از نگاه تاریخی و فقهی، نوشته بدر بن ناصر بن محمد عوّاد وهابی معاصر است. این کتاب گرچه به کتاب النصب والنواصب محسن معلم، اشاره نکرده، ولی محتوای آن کاملاً ناظر به این کتاب و در واکنش به آن است. کتاب عوّاد، در صدد دفاع حداقلی و رفع اتهام نصب و ناصبی‌گری از وهابیت و سلفیه و پیشوایان آنان، به‌ویژه بنی‌امیه و ابن‌تیمیه است. این کتاب با پذیرش عبارات تند ابن‌تیمیه درباره امام علی و اهل بیت در منهاج، می‌کوشد با توجیهات خود، مانع از انطباق واژه «ناصبی» و لوازم آن بر ابن‌تیمیه شود (عواد، 1432: 499-530).

  1. منهج ابن‌تیمیه الحرّانی فی کتابه مِنهاج السُنّة للردّ علی الرافضة، اثر نابلسی

موضوع اصلی کتاب، روش‌شناسی ابن‌تیمیه در منهاج، نوشته انس سلیمان مصری نابلسی، وهابی معاصر است. کتاب در شش مطلب تنظیم شده، و نویسنده با به دست دادن گزارشی از منهاج، درصدد دفاع حداقلی و اثبات در مقام جدل‌بودن و روشی‌بودن مواضع تند ابن‌تیمیه راجع به اهل بیت و نفی نصب و دشمنی ابن‌تیمیه است (نابلسی، بی‌تا).

  1. دعاوی المُناوئین لابن تیمیة، عرض ونقد، اثر غُصن

موضوع کتاب، واکنش به دیدگاه مخالفان آرا و افکار ابن‌تیمیه، نوشته عبدالله بن صالح بن عبدالعزیز غصن، وهابی معاصر است. کتاب یادشده، با گونه‌شناسی مخالفان ابن‌تیمیه، و تبیین محورهای مخالفت آنان با وی، از جمله دیدگاه ابن‌تیمیه راجع به اهل بیت در منهاج، و گزارشی از مخالفان وی، به سخنان احمد و عبدالله غماری، حبشی، حسن بن اسحاق، و البانی درباره منهاج، اشاره کرده است. وی با ردّ سخنان منتقدان یادشده، فقط به گزارشی از عبارات وی درباره اهل بیت اشاره کرده و درصدد دفاع حداقلی و نفی ناصبی‌بودن ابن‌تیمیه برآمده است (غصن، 1424: 532-579). نویسنده، از میان منتقدان ابن‌تیمیه در مسئله اهل بیت، از البانی سلفی به‌شدت ناراحت شده، سخنان تندی علیه وی گفته است (همان: 557).

  1. جواب الشبهات المُثارة حول ابن تیمیة، اثر غامدی

موضوع کتاب، پاسخ به منتقدان افکار و عقاید ابن‌تیمیه، نوشته عبدالقادر بن محمد غامدی وهابی معاصر است. کتاب یادشده بدون دسته‌بندی مناسب سخنان منتقدان، 37 مسئله را بررسی و نقد کرده که در آخرین مسئله، با عنوان «ابن تیمیة ینتقص الامام علی بن ابی طالب» اولاً منتقدان منهاج و مواضع ابن‌تیمیه را در صوفیه خلاصه می‌کند! ثانیاً با نقل برخی عبارات از منهاج، در مقام نفی ناصبی‌بودن ابن‌تیمیه برآمده است (غامدی، بی‌تا).

ب. منابع مدافعان حداکثری منهاج

  1. العُقُود الدُریّة مِن مناقب احمد بن تیمیة، اثر مقدسی

موضوع کتاب شرح حال ابن‌تیمیه و دفاع حداکثری از وی، نوشته محمد بن احمد بن عبدالهادی مَقدسی، نحوی، اهل حدیث، عالم حنبلی و شیفته ابن‌تیمیه در دمشق، در قرن هشتم هجری، است (ابن‌کثیر، 1409: 14/221). کتاب یادشده، که در تعریف و تمجید از ابن‌تیمیه و کتاب‌های وی نگاشته شده، از منهاج وی به بزرگی یاد کرده! و با دفاع از آن، به علامه حلی و شیعیان، توهین و جسارت کرده است (مقدسی، بی‌تا: 44).

  1. البدایة والنهایة، اثر ابن کثیر

موضوع کتاب تاریخ‌نگاری ترتیبی، از دوران پیامبر تا قرن هشتم، نوشته ابوالفدا اسماعیل بن عمر بن کثیر، تاریخ‌نگار، مفسر، محدث، عالم شافعی‌مذهب با گرایش‌های سلفی و شاگرد ابن‌تیمیه، در دمشق قرن هشتم است (ابن‌حجر عسقلانی، بی‌تا: 1/373، ش944). کتاب یادشده ذیل وقایع سال 726 ه.ق.، به رحلت علامه حلی با عنوان «ابن المُطَهّر الشیعی جمال الدین» اشاره می‌کند و گزارشی اجمالی از شخصیت علمی علامه و آثار وی، از جمله منهاج الکرامة فی اثبات الامامة به دست می‌دهد که ضمن انتقاد شدید از منهاج الکرامة، به تعریف و تمجید از ردیه ابن‌تیمیه می‌پردازد و به علامه نیز، توهین و جسارت می‌کند! (ابن‌کثیر، 1409: 14/129 و 130).

  1. الکواکب الدُریّة فی مَناقب ابن تیمیة، اثر کرمی مقدسی

کتاب یادشده، در شرح حال ابن‌تیمیه و دفاع از وی، نوشته مرعی بن یوسف کرمی مَقدسی، شاعر، اهل حدیث، فقیه حنبلی با گرایش شدید سلفی، از بیت‌المقدس، در قرن یازدهم هجری است (مُحبّی، 1427: 4/348، ش1164). رسالت اصلی کتاب، ذکر مناقب ابن‌تیمیه و دفاع حداکثری از وی است! و منهاج السنة و دیگر آثار ابن‌تیمیه علیه شیعه را از مناقب علمی وی معرفی کرده!، عبارت ابن‌عبدالهادی درباره منهاج را تکرار می‌کند (کرمی مقدسی، 1406: 78).

  1. ترجمة ابن تیمیة، اثر محمد کُرد علی دمشقی

کتاب در شرح حال ابن‌تیمیه و واکنش به مخالفان وی، نوشته محمد بن عبدالرزاق مشهور به محمد کُرد علی، تاریخ‌نگار سلفی و رئیس فرهنگستان زبان عربی سوریه، در قرن چهاردهم است. کتاب یادشده، که درصدد دفاع حداکثری از آرا، افکار و آثار ابن‌تیمیه است، با تجلیل از منهاج السنة!، و نقد سخنان صَفَدی، یکی از منتقدان حداقلی ابن‌تیمیه که منهاج وی را لغو و بیهوده خوانده بود، به دفاع حداکثری از ابن‌تیمیه و کتاب منهاج وی می‌پردازد (محمد کُرد علی، 1391: 28 و 29).

 

  1. دعوة ابن تیمیة وأثرها علی الحرکات الاسلامیة المعاصرة وموقف الخصوم منها، اثر احمد

موضوع کتاب، نقش ابن‌تیمیه در جریان‌های اسلامی معاصر و بررسی مخالفان وی، نوشته صلاح‌الدین مقبول احمد، سلفی معاصر شبه‌قاره هند، است. این کتاب در دو جلد تنظیم شده که نویسنده در قسمت معرفی کتب ابن‌تیمیه، با رویکرد دفاع حداکثری، به‌شدت از منهاج ابن‌تیمیه و مواضع وی درباره اهل بیت، تعریف و تمجید، به شیعه توهین می‌کند (احمد، 1416: 1/322). در بخش مخالفان ابن‌تیمیه، و از میان منتقدان حداقلی و حداکثری نیز، فقط به کتاب التوفیق الربّانی فی الردّ علی ابن تیمیة الحرّانی اشاره کرده، با الفاظ تندی از آنها یاد می‌کند (همان: 2/541).

  1. مناظرات ابن تیمیة مع فقهاء عصره، اثر جَمیلی

موضوع کتاب، گزارشی از مناظرات مخالفان ابن‌تیمیه با وی، نوشته سید جمیلی، سلفی معاصر از قاهره است. کتاب یادشده گزارش خود از مناظرات مخالفان ابن‌تیمیه را با مناظره علامه حلی و ابن‌تیمیه درباره منهاج و اهل بیت، آغاز کرده است. این مناظره به گونه‌ای نقل شده که از علامه، چهره‌ای افراطی و منفی، و از ابن‌تیمیه، چهره‌ای مثبت و اعتدالی نشان داده است! (جَمیلی، 1405: 21).

  1. هکذا تحدث ابن تیمیة، اثر دُوسَری

کتاب در واکنش به نقدهای حسن بن سقاف به منهاج، نوشته عائض بن سعد دُوسَری، نویسنده وهابی معاصر است. کتاب یادشده، در دوازده بحث، علاوه بر دفاع از افکار و جایگاه ابن‌تیمیه، با نقل بعضی عبارات وی، تلاش بسیاری در محب جلوه‌دادن ابن‌تیمیه، و تبرئه وی از نصب و ناصبی‌گری کرده است (دُوسَری، 1428: 223 و 225)

  1. العقیدة فی أهل البیت بین الافراط والتفریط، اثر سَحیمی

موضوع کتاب به دست دادن تصویری از اهل بیت با نگاه وهابی- سلفی، رساله دکتری سلیمان بن سالم بن رجاء سحیمی وهابی معاصر در مدینه است. کتاب در دو جلد تنظیم شده و فرضیه اصلی آن، اثبات معتدل‌بودن عقیده سلفی‌ها، به‌ویژه ابن‌تیمیه، درباره اهل بیت، و تبرئه سلفیه و ابن‌تیمیه از اتهام نصب و ناصبی‌گری است و برای اثبات مدعای یادشده، غالباً از مصادر متهمان به نصب استفاده کرده است! (سَحیمی، 1425). کتاب معرفة أهل البیت فی ضوء الکتاب والسنة اثر سید راضی حسینی، ناظر به کتاب یادشده، نوشته شده است.

  1. ثناء ابن تیمیة علی امیر المومنین علی بن ابی طالب واهل البیت، اثر قُضَیبی

این کتاب، واکنش به منتقدان حداقلی و حداکثری منهاج، نوشته عثمان الخمیس وهابی معاصر است که با اسم مستعار ابوخلیفه علی بن محمد قُضَیبی، خود را معرفی کرده است. کتاب یادشده، با گزارشی گزینشی از عبارات ابن‌تیمیه درباره امام علی، و قاتلان امام حسین، سعی در محب جلوه‌دادن ابن‌تیمیه و نفی نصب از وی دارد (قُضَیبی، بی‌تا).

  1. دفاع عن ابن تیمیة فی إتهامه بالطعن فی خلافته، اثر فیصل نور

مقاله‌ای در واکنش به مخالفان ابن‌تیمیه در انکار خلافت حضرت علی از سوی ابن‌تیمیه، نوشته فیصل نور، سلفی و وهابی معاصر سعودی‌تبار است. این مقاله کوشیده است با استناد به برخی عبارات متشابه ابن‌تیمیه، علاوه بر تبرئه ابن‌تیمیه از نصب، او را موافق خلافت امام علی جلوه دهد (نور، بی‌تا).

نتیجه

با توجه به اتفاق نظر عالمان مسلمان بر تندبودن مواضع ابن‌تیمیه در قبال اهل بیت، دیدگاه‌ها و رویکردهای آنان به مواضع ابن‌تیمیه یکسان نیست و به مخالفان روشی و حداقلی و مخالفان اعتقادی و حداکثری و همچنین موافقان حداقلی و حداکثری تقسیم می‌شوند.

پی‌نوشت‌ها

ابراهیم، محمد زکی (1426). کلمة الرائد، قاهره: مؤسسة احیاء التراث الصوفی، الطبعة الاولی.

ابن‌ تیمیه، تقی ‌الدین احمد بن عبد الحلیم (1424). منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة، تحقیق: محمد رشاد سالم، بیروت: مؤسسة الریان، الطبعة السادسة.

ابن حجر عسقلانی، ابوالفضل احمد بن علی (1407). فتح الباری بشرح صحیح البخاری، قاهره: دار الریان للتراث، الطبعة الاولی.

ابن حجر هیتمی، احمد بن حجر مکّی (بی‌تا). الفتاوی الحدیثیة، مصر: بی‌نا، الطبعة الثالثة.

ابن کثیر ، ابو الفداء اسماعیل بن کثیر (1409). البدایة والنهایة، تحقیق: احمد ابوملحم، علی نجیب عطوی، فؤاد سیّد، مهدی ناصر الدین، علی عبد الستّار، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الخامسة.

ابن‌حجر عسقلانی، ابوالفضل احمد بن علی (1416). لسان المیزان، تحقیق: شیخ عادل احمد عبد الموجود و شیخ علی محمد معوض، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی.

ابن‌حجر عسقلانی، ابوالفضل احمد بن علی (بی‌تا). الدُرَر الکامنة فی أعیان المائة الثامنة، بی‌جا: بی‌نا.

ابن‌قاضی شَهبة، ابوبکر احمد بن محمد (1407). طبقات الشافعیة، تحقیق: عبداللّه انیس طباع، بیروت: عالم الکتب، الطبعة الاولی.

احمد، صلاح الدین مقبول (1416). دعوة ابن تیمیة وأثرها علی الحرکات الاسلامیة المعاصرة ومَوقف الخُصُوم منها، کویت: دار ابن الاثیر، الطبعة الثانیة.

افندی اصفهانی، میزرا عبدالله (1431). ریاض العُلماء وحیاض الفُضلاء، تحقیق: سید احمد حسینی، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، الطبعة الاولی.

أمین، سید محسن (بی‌تا). أعیان الشیعة، تحقیق: حسن امین، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.

امینی، عبد الحسین احمد (1416). الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب، قم: مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، الطبعة الاولی.

البانی، محمد ناصر الدین (1416). سلسلة الأحادیث الصحیحة، ریاض: مکتبة المعارف، الطبعة الاولی.

بیّاضی نبّاطی، علی بن یونس عاملی (1384). الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم، قم: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار المرتضویة، الطبعة الاولی.

تَتَوی سِندی، محمد هاشم بن عبد الغفور حارثی (1423). الحُجة القویة فی الردّ علی مَن قَدَحَ فی ابن تیمیة، تصحیح و تعلیق: عبد القیوم بن عبد الغفور سِندی، مکه: جامعة ام القری، الطبعة الاولی.

تَهانوی، ظفر احمد (1404). قواعد فی علوم الحدیث، حلب: مکتب المطبوعات الاسلامیة، الطبعة الخامسة.

جمعی از علمای اهل سنت (بی‌تا). التوفیق الربّانی فی الردّ علی ابن تیمیة الحرّانی، بی‌جا: بی‌نا.

جمیلی، سید (1405). مناظرات ابن تیمیة مع فقهاء عصره، بیروت: دار الکتب العربی، الطبعة الاولی.

حاجی خلیفه، مصطفی بن عبداللّه (1402). کشف الظنون عن أسامی الکتب والفنون، بیروت: دار الفکر.

حَبَشی، شیخ عبدالله هَرَری (1435). المَقالات السُنیّة فی کشف ضلالات احمد بن تیمیة، بیروت: دار المشاریع، الطبعة العاشرة.

 

حُرّ عاملی، محمد بن حسن (1362). أمَلُ الآمِل، تحقیق: سید احمد حسینی، قم: دار الکتاب الاسلامی، الطبعة الاولی.

حضرمی، محمد بن عقیل (1414). تقویة الایمان بردّ تزکیة ابن ابی سفیان، بیروت: دار البیان العربی، الطبعة الاولی.

حلبی، علی بن برهان الدین (1400). السیرة الحلبیة فی سیرة الأمین المأمون، بیروت: دار الباز للنشر والتوزیع.

خراشی، سلیمان بن احمد وهابی (1419). ابن تیمیة لیس ناصبیا، ریاض: دار الوطن، الطبعة الاولی.

دُوسَری، عائض بن سعد (1428). هکذا تحدّث ابن تیمیة، بیروت: المکتب الاسلامی، الطبعة الاولی.

رضوی، محمد رضی (بی‌تا). من اقطاب الکذابین احمد بن تیمیة الحرّانی، بی‌جا: بی‌نا.

زرکلی، خیر الدین (2007). الأعلام، دمشق: دار الملایین، الطبعة السابعة عشر.

سبحانی، جعفر (1432). ابن تیمیة فکرا ومنهجا، قرائة نقدیة لعقائد وآراء ابن تیمیة، قم: مؤسسة الامام الصادق علیه السلام، الطبعة الاولی.

سُبکی، ابونصر عبد الوهاب بن علی بن عبد الکافی (بی‌تا). طبقات الشافعیة الکبری، تحقیق: محمود محمد طناحی و عبد الفتاح محمد، بیروت: دار إحیاء الکتب العربیة.

سَحیمی، سلیمان بن سالم (1425). وهابی؛ العقیدة فی اهل البیت بین الافراط والتفریط، ریاض: اضواء السلف، الطبعة الاولی.

سخاوی، ابوالخیر شمس الدین محمد بن عبد الرحمن (بی‌تا). الضوء اللامع لأهل القرن التاسع، قاهره: دار الکتب الاسلامی.

سقّاف، حسن بن علی (1423). السلفیة الوهابیة أفکارها الأساسیة وجذورها التاریخیة، امان: دار الامام النووی، الطبعة الاولی.

سقّاف، حسن بن علی (1428). مجموع رسائل السقّاف، بیروت: دار الامام الرواس، الطبعة الثانی.

سُویدان، مراد شکری (1429). دفع الشُبَه الحبشیة عن ابن تیمیة، اردن: دار العثمانیة، الطبعة الثانیة.

شریعت اصفهانی (شیخ الشریعة اصفهانی)، فتح‌الله بن محمد جواد (1422). القول الصراح فی البخاری وصحیحه الجامع، تحقیق: شیخ حسین هرساوی، قم: مؤسسة الامام الصادق، الطبعة الاولی.

الشمری، حبیب طاهر (1432). ابن تیمیة، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، چاپ اول.

شوکانی، محمد بن علی بن محمد (1428). البدر الطالع بمحاسن مَن بعد القرن السابع، تحقیق: محمد احمد عبد العزیز سالم، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الثانیة.

صُبیح، محمود سید (1431). أخطاء ابن تیمیة فی حق رسول الله واهل بیته، بیروت: دار زین العابدین، الطبعة الاولی.

صدر، سید حسن (1427). الشیعة وفُنُون الاسلام، تحقیق: سید مرتضی میرسجادی، قم: مؤسسة السِبطین علیهما السلام العالمیة، الطبعة الاولی.

صدر، سید حسن (بی‌تا). نهایة الدرایة، تحقیق: ناصر غَرباوی، قم: نشر مشعر.

صَفَدی، صلاح الدین ابو الصفاء خلیل بن ایبک (1418). أعیان العصر وأعوان النصر، تحقیق: علی ابو زید، نبیل ابوعمشة، محمد موعد، محمود سالم محمد، بیروت: دار الفکر، الطبعة الاولی.

 

صنعانی، حسن بن اسحاق زیدی (بی‌تا). رسالة فی الردّ علی ابن تیمیة، تحقیق ونشر: مؤسسة شمس الضحی، قم: الطبعة الاولی.

طبسی، نجم‌الدین (1390). سلفیان: باورها و عملکردها، قم: انتشارات دلیل ما، چاپ دوم.

طبسی، نجم‌الدین (1391). شناخت وهابیت، قم: انتشارات دلیل ما، چاپ اول.

طهرانی، آقابزرگ (1430). طبقات أعلام الشیعة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، الطبعة الاولی.

طهرانی، آقابزرگ (بی‌تا). الذریعة إلی تصانیف الشیعة، تهران: المکتبة الاسلامیة.

عالم شیعی در قرن هشتم (بی‌تا). الانصاف فی الانتصاف لأهل الحقّ مِن أهل الاسراف، تحقیق: طاهر عبد الأمیر اسلامی، قم: موسسة دار الاعلام لمدرسة أهل البیت، الطبعة الاولی.

عبد القادر، خالد (1432). ابن تیمیة رد مفتریات ومناقشة شبهات، ریاض: مکتبة الرشد، الطبعة الاولی.

عبدالحمید، صائب (1426). ابن تیمیة حیاته وعقائده، قم: مؤسسة دائرة معارف الفقه الاسلامی، الطبعة الثانیة.

عبدالله، عادل کاظم (1428). موقف علماء اهل السنة من ابن تیمیة، بیروت: دار وادی السلام، الطبعة الاولی.

العلوی، محمد بن عقیل (1425). العَتب الجمیل علی أهل الجرح والتعدیل، تحقیق وتعلیق: حسن بن علی سقّاف، امان: دار الامام النووی، الطبعة الاولی.

علی، محمد کُرد (1391). ترجمة ابن تیمیة، دمشق: بی‌نا، الطبعة الثانیة.

العوّاد، بدر بن ناصر بن محمد (1432). النصب والنواصب، ریاض: مکتبة دار المنهاج، الطبعة الاولی.

غامدی، عبد القادر بن محمد وهابی (بی‌تا). جواب الشبهات المُثارة حول ابن تیمیة، عربستان: بی‌نا.

غَزّی، ابوالمکارم نجم الدین محمد بن محمد دمشقی (1418). الکواکب السائرة بأعیان المائة العاشرة، تحقیق: خلیل منصور، بی‌جا: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی.

غُصن، عبدالله بن صالح بن عبد العزیز (1424). دعاوی المناوئین عرض ونقد، ریاض: دار ابن الجوزی، الطبعة الاولی.

غُماری، احمد بن محمد بن صدیق حسنی (1418). علی بن ابی طالب إمام العارفین او البرهان الجلیّ فی تحقیق انتساب الصوفیة الی علیّ، قاهره: مطبعة السعادة، الطبعة الاولی.

غُماری، احمد بن محمد بن صدیق حسنی (1428). فتح الملک العلی بصحة حدیث باب مدینة العلم علی، تحقیق: عمار عبد الامیر فهداوی، قم: انتشارات دلیل ما، چاپ اول.

غُماری، عبدالله بن محمد بن صدیق (1388). سَمیر الصالحین، مصر: مکتبة القاهرة، الطبعة الاولی.

غُماری، عبدالله بن محمد بن صدیق (1406). الردّ المُحکم المَتین، قاهره: مکتبة القاهرة، الطبعة الثالثة.

غُماری، عبدالله بن محمد بن صدیق (1424). الرسائل الغُماریة، مصر: دار المشاریع، الطبعة الثانیة.

غُماری، عبدالله بن محمد بن صدیق (1426). أفضل مقول فی مناقب أفضل رسول، قاهره: مکتبة القاهرة، الطبعة الاولی.

قزوینی، سید محمد حسن (1423). الامامة الکبری والخلافة العظمی، تحقیق وتعلیق: سید جعفر قزوینی، بیروت: دار القارئ، الطبعة الاولی.

قُضَیبی، ابوخلیفه علی بن محمد (بی‌تا). ثناء ابن تیمیة علی امیر المومنین علی بن ابی طالب واهل البیت، کویت: مؤسسة الآل والصحب، الطبعة الاولی.

 

کاظمی قزوینی، سید محمدمهدی (1430). منهاج الشریعة فی الردّ علی ابن تیمیة، بی‌جا: مرکز الأبحاث الاسلامیة، قم: الطبعة الأولی.

کثیری، سید محمد (1429). السلفیة بین أهل السنة والشیعة، قم: مؤسسة دائرة معارف الفقه الاسلامی، الطبعة الثانیة.

کرمی مقدسی، مَرعی بن یوسف (1406). الکواکب الدُّریّة فی مناقب ابن تیمیة، تحقیق وتعلیق: نجم عبد الرحمن خلف، بیروت: دار الغرب الاسلامی، الطبعة الاولی.

کوثری، محمد زاهد بن حسن (1425). الاشفاق علی احکام الطلاق، قاهره: مکتبة الازهریة للتراث، الطبعة الاولی.

مالکی، حسن بن فرحان (1421). الصُحبة والصحابة، امان: نشر مرکز الدراسات، الطبعة الاولی.

مالکی، حسن بن فرحان (بی‌تا). قراءة فی کتب العقائد، امان: مرکز الدراسات التاریخیة، الطبعة الثانیة.

محبّی، محمد امین بن فضل الله (1427). خلاصة الأثر فی أعیان القرن الحادی عشر، تحقیق: محمد حسن محمد حسن اسماعیل، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی.

مظفّر، محمدحسن (1423). دلائل الصدق لِنَهج الحق، قم: مؤسسة آل البیت، الطبعة الأولی.

معلم، محسن (1418). النصب والنواصب، بیروت: دار الهادی، الطبعة الاولی.

مقدسی، محمد بن احمد ابن عبد الهادی (بی‌تا). العُقُود الدُرّیّة مِن مناقب احمد بن تیمیة، تحقیق: محمد حامد الفقی، بی‌جا: دار الکاتب العربی.

ممدوح، محمود سعید بن محمد (1425). غایة التبجیل وترک القطع فی التفضیل، ابوظبی: مکتبة الفقیه، الطبعة الاولی.

موسوی بلادی، سید عبدالله بن ابوالقاسم بوشهری (1432). الرُدُود الستة علی ابن تیمیة، تحقیق: سید محمود غُریفی، قم: دار حفظ التراث البحرانی، الطبعة الاولی.

میلانی، سید علی حسینی (1419). دراسات فی منهاج السنة لمعرفة ابن تیمیة، قم: مرکز الحقائق الاسلامیة، الطبعة الثالثة.

میلانی، سید علی حسینی (1421). مُحاضرات فی الاعتقادات، قم: مرکز الأبحاث العقائدیة، الطبعة الاولی.

نابلسی، انس سلیمان (بی‌تا). منهج ابن تیمیة الحرانی فی کتابه منهاج السنة للردّ علی الرافضة، بی‌جا: بی‌نا.

نجدی، عثمان بن عبدالعزیز بن منصور (1425). الرَدُّ الدامِغ علی الزاعم أنّ ابن ‌تیمیه زائغ، تحقیق: سلیمان بن صالح خراشی، ریاض: دار التدمریة، الطبعة الاولی.

نور، فیصل (بی‌تا). دفاع عن ابن تیمیة فی اتهامه بالطعن فی خلافة علی، بی‌جا: بی‌نا.

الوجیه، عبدالسلام بن عباس (بی‌تا). معجم أعلام الزیدیة، صنعا: بی‌نا.